नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू

नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू भन्ने संकल्पना संविधानिक प्रावधानसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। संविधान २०७२ अनुसार नेपालमा बोलिने हरेक मातृभाषालाई राष्ट्रिय भाषाको मान्यता छ, तर संघीय सरकारका कामकाज देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषामै सञ्चालन हुन्छ। प्रदेशले आफ्नो बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी भाषा सरकारी प्रयोजनका लागि चयन गर्न सक्ने आधार पनि व्यवस्था गरिएको छ।

संवैधानिक परिभाषा र दायरा

संविधान २०७२ का भाषासम्बन्धी प्रावधानमा तीन प्रमुख बुँदा छन्। पहिलो, नेपालभरि प्रचलित सबै मातृभाषा राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्। दोस्रो, देवनागरी लिपिमा लेखिएको नेपाली भाषा संघीय सरकारको कामकाजका लागि प्रयोग हुन्छ र यही मापदण्ड संघीय तहमा लागू मानिन्छ। तेस्रो, प्रदेशले बहुसङ्ख्यक वक्ताहरूको भाषाबाट एक वा धेरै भाषा आफ्ना औपचारिक कार्यका लागि अपनाउन सक्छ। यी व्यवस्थाले राष्ट्रिय पहिचान र प्रशासनिक कार्यसञ्चालनबीच सन्तुलन कायम गर्न खोजेको देखिन्छ।

ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य

भाषिक नीतिको विकास ऐतिहासिक कानुनी दस्तावेजसँग गाँसिएको छ। वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनमा "गोरखा भाषा" लाई एक मात्र कामकाजी भाषाका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। त्यसपछि "नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५" ले नेपाली भाषालाई एक मात्र आधिकारिक तथा राष्ट्रिय भाषा मानेको थियो। "नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३" बाट देशलाई बहुभाषी राष्ट्रका रूपमा स्वीकृत गर्दै सबै मातृभाषालाई राष्ट्रिय भाषाको दर्जा दिइयो, यद्यपि आधिकारिक कामकाजमा नेपाली भाषाकै निरन्तरता रह्यो। हालको नेपालको संविधान २०७२ ले यही आधारलाई संस्थागत गर्दै संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय तहबीच दायित्व बाँडफाँड स्पष्ट गराएको छ।

संघीय तहका प्रावधान

संविधानअनुसार संघीय सरकारका दस्तावेज र कार्य सम्पादनका लागि देवनागरी लिपिमा लेखिएको नेपाली भाषा अनिवार्य रूपमा प्रयोग हुन्छ। संघीय स्तरको औपचारिकता यिनै मापदण्डले मार्गदर्शन गर्छ, र अन्य भाषिक कार्यबिधि यसैका आसपास व्यवस्थित छन्। प्रादेशिक तहमा चाहिँ स्थानीय भाषिक सन्दर्भअनुरूप अतिरिक्त भाषा छनोट गर्ने अधिकार प्रष्ट रूपमा राखिएको छ।

संसद र शपथसम्बन्धी व्यवस्था

संविधानबमोजिमको संघीय अभ्यासमा मातृभाषा प्रयोगका व्यवस्था पनि समावेश छन्। प्रतिनिधि सभा नियमावली, २०७५ र राष्ट्रिय सभा नियमावली, २०७५ ले सदस्यलाई आफ्नै मातृभाषामा बोल्ने अधिकार दिन्छन्, र त्यस्तो अभिव्यक्तिको अभिलेखीकरण गर्ने प्रबन्धसमेत राख्छन्। वि.सं. २०७४ मा सांसदहरूले मातृभाषामा शपथ ग्रहण गर्ने अभ्यास गरेका थिए, जसका लागि पहिलो बैठकभन्दा तीन दिनअघि निवेदन दर्ता गर्ने प्रक्रिया लागु थियो।

यसबाहेक, "शपथ ग्रहणसम्बन्धी अध्यादेश, २०७८" ले नेपालमा बोलिने मातृभाषामा शपथ लिन सकिने व्यवस्था स्पष्ट गर्छ। नेपालीबाहेक अन्य भाषामा शपथ लिन चाहने व्यक्तिले शपथको ढाँचा आफैं नेपालीमा अनुवाद गरी शपथ अधिकारीलाई पूर्वजानकारी गराउनुपर्ने सर्त उल्लेख छ।

प्रादेशिक तहका आधिकारिक भाषाहरू

प्रदेशहरूले बहुसङ्ख्यक वक्ता भएका भाषाहरूलाई आधिकारिक प्रयोजनका लागि चयन गर्न पाउने संवैधानिक व्यवस्था कार्यान्वयनतर्फ उन्मुख छ। एक चरणमा चौध भाषालाई प्रादेशिक तहमा आधिकारिक दर्जाका लागि सिफारिस गरिएको उल्लेख छ। उपलब्ध सूचीअनुसार, प्रदेशस्तरका आधिकारिक भाषाहरू यसप्रकार छन्:

• कोशी प्रदेश: मैथिली, लिम्बू
• मधेश प्रदेश: मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका
• बागमती प्रदेश: तामाङ, नेवारी
• गण्डकी प्रदेश: मगर, गुरुङ
• लुम्बिनी प्रदेश: थारू, अवधि
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: थारू, डोटेली
• कर्णाली प्रदेश: नेपाली भाषा (कर्णाली उपभाषिका), मगर

स्थानीय तहका पहल

स्थानीय तहमा औपचारिक भाषाको प्रष्ट संवैधानिक व्यवस्था छैन, तर स्थानीय निकायहरूले आफ्ना सन्दर्भअनुसार निर्णय गर्ने अभ्यास अघि बढाएका छन्। भाषा आयोग को प्रतिवेदनअनुसार संविधानले भाषिक व्यवस्था तोक्ने अधिकार दिएको हुँदा स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजका भाषा सिफारिस गर्ने दृष्टिकोण लिइएको छ। उदाहरणस्वरूप, केही स्थानहरूले निम्न भाषाहरू निर्धारण गरेका छन्:

कोशी प्रदेशका स्थानीय तह

• चुलाचुली गाउँपालिका: लिम्बू
• हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका: चाम्लिङ, वाम्बुले, तिलुङ
• माङसेबुङ गाउँपालिका: लिम्बू
• फाल्गुनन्द गाउँपालिका: लिम्बू

बागमती प्रदेशका स्थानीय तह

• काठमाडौँ महानगरपालिका: नेवारी
• कीर्तिपुर नगरपालिका: नेवारी
• ललितपुर महानगरपालिका: नेवारी

लुम्बिनी प्रदेशको स्थानीय तह

• घोराही उपमहानगरपालिका: थारू

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_आधिकारिक_मान्यता_प्राप्त_भाषाहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू [Officially recognized languages in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_आधिकारिक_मान्यता_प्राप्त_भाषाहरू

“नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू [Officially recognized languages in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_आधिकारिक_मान्यता_प्राप्त_भाषाहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू [Officially recognized languages in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालमा_आधिकारिक_मान्यता_प्राप्त_भाषाहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_568,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू [Officially recognized languages in Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू [Officially recognized languages in Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -