गोकुल जोशी (Gokul Joshi) नेपाली कवि तथा प्रगतिशील गीतकार हुन्, जसलाई नेपालमा ‘जनकवि’ का रूपमा सम्मान गरिएको पाइन्छ। ८ जेठ १९८७ वि.सं. (२१ मे १९३०) मा स्याङ्जा–तानहुँ सीमास्थित रायपुरमा जन्मेका जोशीको जीवनयात्रा नेपाल र भारत दुवैतर्फ फैलिएको थियो। पूर्वोत्तर भारतीय नेपाली साहित्यिक स्मृतिमा पनि उनी दाबी गरिएका छन्।
प्रारम्भिक जीवन
उनका बाबु हरिलाल पोख्रेल र आमा मानरुपा थिए। बाल्यकालमै अभिभावक गुमाएर करिब १३ वर्षमै अनाथ भएका थिए। औपचारिक अध्ययन कक्षा चारसम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। ग्रामीण रायपुरबाट सुरु भएको जीवनले उनलाई सीमापारका श्रम–अनुभवतर्फ धकेल्यो।
भारत र श्रम–अनुभव
जोशी करिब २००० वि.सं.तिर (१९४३–४४) कामको खोजीमा भारत पुगे। २००३ वि.सं.मा कोलकातास्थित भारतीय सेनामा ‘हेल्पर’ का रूपमा भर्ती भए र मद्रास पोस्टिङमा रहँदा कवितालेखन सुरु गरे। एक ‘कोर्ट–मार्शल’ पछि उनी सेवाबाट निस्कासन भए। त्यसयता मुंबईस्थित शिपयार्डमा सफाइ तथा रङगारी कामदारको रूपमा श्रम गरे र २००७ वि.सं.मा श्रमिक हडताल नेतृत्व गरे। यी वर्षहरूले उनको काव्य–स्वरमा श्रम, अधिकार र न्यायका विषय प्रखर बनाएको देखिन्छ।
राजनीतिक तथा सांस्कृतिक संलग्नता
राणा शासनको अन्त्यपछि २००८ वि.सं.मा उनी काठमाण्डौ फर्किए र नेपाल प्रजा परिषद् मा आवद्ध भए। २००९ वि.सं.मा धर्मराज थापा सँग भेटघाट भयो। उनले पछि कम्युनिष्ट पार्टीमा प्रवेश गरे र २०११ वि.सं.मा त्यहाँबाट बाहिरिए। त्यसबेला उनले तराई घुम्दै जनचेतनामूलक गीत गाउँदै यात्रा गरेका थिए। २०१३ वि.सं.देखि झापामा अध्यापन गरे।
कृति र गीत
झापामै स्थानीयवासीको सहयोगमा उनको सङ्ग्रह Bancha ra Banchna Deu प्रकाशित भयो। उनी कवि मात्र होइन, प्रगतिशील गीतकारका रूपमा पनि परिचित थिए, जसले जनचेतना र सामाजिक न्यायका ध्वनि उठाए।
मृत्यु र स्मारक
४ असार २०१८ वि.सं. (१८ जुन १९६१) मा घैलाडुब्बा, झापामा क्षयरोगबाट उनको निधन भयो। उनको अन्त्येष्टि बिरिङ खोलाको किनारमा गरियो। स्मृतिमा घैलाडुब्बामा ‘गोकुल जोशी अध्ययन तथा अनुसन्धान केन्द्र’ स्थापना गरिएको छ। रायपुर, तानहुँमा ‘गोकुल पार्क’ र उनको मूर्ति अवस्थित छन्।
मेघालय/शिलाङ सन्दर्भ
असम नेपाली साहित्य सभाले पूर्वोत्तर भारतका नेपाली साहित्यकारहरूको निदर्शिकामा ‘गोकुल प्रसाद जोशी’ (शिलाङ, मेघालय) सूचीकृत गरेको छ, जसमा उनको जन्म–मृत्युदिन उही रहेर तीनवटा कविता–प्रकाशनको उल्लेख छ। यसले शिलाङको नेपाली साहित्यिक स्मृतिमा उनी दाबी गरिएका छन् भन्ने संकेत गर्छ। यद्यपि यो शिलाङसम्बन्धी कडी अन्य स्रोतमा विस्तृत छैन।
महत्त्व
जोशी श्रमजीवी जीवन, सैनिक अनुशासन, राजनीतिक उतार–चढाव र जनचेतनामूलक यात्राबाट घोटिएको काव्य–स्वरका कारण स्मरणीय छन्। ‘जनकवि’ का रूपमा उनी सामाजिक न्याय र स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिएको नेपाली काव्य–परम्पराको एक महत्त्वपूर्ण कडी ठहरिन्छन्। उनको स्मृति नेपालभित्र मात्र होइन, भारतीय नेपाली साहित्यिक वृत्तमा पनि देखिन्छ।
सन्दर्भ
- Acharya, Bijaya Raj (2011). Pioneer Writers. BiBek SirjanShil PrakaShan (PDF, Pustakalaya) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- Nepali Sahitya Ghar — मानवता र स्वतन्त्रताका जनकवि गोकुल जोशी (12 Sep 2020) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- Assam Nepali Sahitya Sabha — Some Nepali literary figures from Assam, Part 2 (Nov 2009) (हेरिएको १२/११/२०२६)
- The Rising Nepal — Poet and song writer Gokul Joshi to be remembered (21 May 2024) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोकुल जोशी”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकुल_जोशी (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). गोकुल जोशी [Gokul Joshi]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकुल_जोशी
“गोकुल जोशी [Gokul Joshi].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकुल_जोशी. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “गोकुल जोशी [Gokul Joshi].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकुल_जोशी.
@misc{nepaliencyclopedia_901,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {गोकुल जोशी [Gokul Joshi]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - गोकुल जोशी [Gokul Joshi] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकुल_जोशी · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
