काठमाडौँ

काठमाडौँ नेपालको सङ्घीय राजधानी र जनसङ्ख्याका आधारमा देशकै सबैभन्दा ठूलो शहरी केन्द्र हो। यो महानगर बागमती प्रदेशअन्तर्गत मध्य नेपालको काठमाडौँ उपत्यकाको उच्च समथर भागमा, करिब १,३३७ मिटर (४,६०० फिट)को उचाइमा फैलिएको छ। हिमालय पहाडी क्षेत्रमा यो सहर श्रीनगरपछि दोस्रो ठूलो मानिन्छ, र त्यही भौगोलिक क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो महानगरीय समष्टि रहेको बताइन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ८,६२,४०० जनसङ्ख्या र २,३८,९६६ घरधुरी रहेका छन्।

स्थान र प्रशासनिक सन्दर्भ

काठमाडौँ उपत्यकाको केन्द्रीय भागमा स्थित यो सहर देशको राजनीतिक प्रशासनको केन्द्रका रूपमा स्थापित छ। नेपाल एकीकरणपछि राजधानी यहीँ सराईएको इतिहास छ, जसअन्तर्गत पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा उपत्यका विजयपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा राजधानी घोषणा गरिएको थियो। क्षेत्रीय समन्वयका दृष्टिले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनको मुख्यालय सन् १९८५ देखि काठमाडौँमै रहेको छ। यस सहरमा राष्ट्रपति निवास, प्रधानमन्त्रीको कार्यस्थल सिंहदरबार र केन्द्रीय सचिवालय/मन्त्रालयहरू अवस्थित छन्। सुरक्षा संयन्त्रतर्फ नेपाली सेनाको जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय कार्यालय यहाँ नै छन्।

व्युत्पत्ति र परम्परागत नाम

स्थानीय नेपाल भाषामा काठमाडौँलाई ‘येँ’ भनिन्छ, र ऐतिहासिक ग्रन्थहरूमा यस उपत्यकालाई ‘नेपाल मण्डल’ नामले चिनिन्थ्यो। सहरको नाम दरबार क्षेत्रको प्राचीन सार्वजनिक मण्डप काष्ठमण्डपसँग सम्बन्धित छ; संस्कृत ‘काष्ठ’ (काठ) र ‘मण्डप’ (पूजास्थल)बाट बनेको यो नाम परम्परामा स्थापित छ। काष्ठमण्डप मल्लकालमा पुनर्निर्माण भएको बताइन्छ, र पूर्णरूपमा काठमै बनेको तीनतले संरचना वि.सं. २०७२ को भूकम्पमा ढलेको थियो। मध्ययुगीन अभिलेख र पाण्डुलिपिहरूमा सहरलाई ‘काष्ठमण्डप महानगर’ र ‘कान्तिपुर’ (कान्ति+पुर) नामले पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

पुरातत्व, मिथक र प्रारम्भिक बसोबास

उपत्यकाभित्र विभिन्न ठाउँमा गरिएको उत्खननबाट प्राचीन बस्तु र शिलालेख भेटिएका छन्। मालिगाउँमा भेटिएको एक मूर्तिमा ‘१८५’ अंकन भेटिनु, र चाबहिलस्थित धन्दो चैत्यका इँटामा ब्राह्मी लिपि देखिनु, यहाँको पुरातन बसोबासको संकेतका रूपमा उद्धृत गरिन्छ। ढुङ्गाका अभिलेखहरू सम्पदास्थलहरूमा व्यापक छन् र इतिहास लेखनका प्रमुख स्रोत मानिन्छन्। सन् १६२८ मा रोमन पादरी होआओ काब्राल उपत्यका हुँदै गएको विवरणसमेत ऐतिहासिक सन्दर्भका रूपमा उल्लेख हुन्छ। परम्परागत आख्यानअनुसार उपत्यका पहिले ठूलो ताल थियो, जसलाई बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले दक्षिणतर्फबाट निकास खोल्दै बसोबासयोग्य बनाएको कथा प्रचलित छ।

किराँतदेखि लिच्छवि काल

वंशावली र किम्बदन्तीहरूमा गोपाल, महिषपाल, अभीर र किराँत समुहका शासकहरूको क्रम उल्लेख पाइन्छ। प्रारम्भिक बसोबास उत्तरतर्फ ‘याम्बु’ र दक्षिणतर्फ ‘यँगाल’ नामले चिनिन्थ्यो, जसका नामहरू पछि ‘कोलिग्राम’ र ‘दक्षिण कोलिग्राम’ बनेको भनाइ छ। विभिन्न स्रोतहरूले किराँतकाल दीर्घ भएको र थुप्रै शासकहरू रहेकाबारे फरक–फरक विवरण दिएका छन्; स्रोतहरूमा मतभेद छ। करिब चौथो ईस्वी शताब्दीतिर लिच्छवि शक्तिको उदय भई उपत्यकामा राज्यव्यवस्था विस्तार भयो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। यस युगमा कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्राम एकीकृत गरी काठमाडौँ सहर व्यवस्थित गरिएको भनाइ छ, र भारत–तिब्बत व्यापारिक बाटोले सहरको वास्तुकला र सांस्कृतिक विकासलाई बलियो पारेको बताइन्छ। यात्रुहरूको विवरणमा दरबार–प्रासाद र सार्वजनिक भवनहरूको चर्चा भेटिन्छ, र नेवार कलाकारहरूको दक्षता हिमालयपारका क्षेत्रसम्म पुगेको उल्लेख गरिन्छ।

मल्ल युग र सहरी उन्नति

लिच्छवि पश्चात् मल्ल शासकहरूको उदयसँगै उपत्यकाले राजनीतिक तरङ्ग र प्राकृतिक विपद् दुबै भोग्यो। वि.सं. १३१० को विनाशकारी भूकम्पमा तत्कालीन शासक अभय मल्लको मृत्युसमेत भएको भनिन्छ, र प्राचीन संरचनाको ठूलो क्षति पुगेको उल्लेख छ। चुनौतीपछि पनि सहरले पुनः उत्थान गर्दै भारत–तिब्बत व्यापारमा अग्रस्थान लियो। उत्तरार्धसम्म कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर जस्ता सुदृढ सहरहरूले कला, सौन्दर्यशास्त्र, सार्वजनिक संरचना, जलस्रोत, गुठी र कानूनी संहिताका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रतिष्पर्धात्मक विकास गरे।

एकीकरणपछिको राजधानी र समसामयिक महत्त्व

गोर्खाली विजयपछि काठमाडौँलाई वि.सं. १८२६ चैत १० मा राष्ट्रिय राजधानी घोषणा गरियो, र यही केन्द्रीयता आजसम्म निरन्तर छ। सहर बहुजातीय बासस्थान भए पनि हिन्दु र बौद्ध परम्परा यहाँ बहुलक छन्, र वार्षिक चाडपर्व सार्वजनिक जीवनको प्रमुख अंश मानिन्छ। आर्थिक संरचनामा पर्यटन महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो; सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरले विश्वका शीर्ष २५ भ्रमण गन्तव्यमध्ये काठमाडौँलाई १९औँ स्थानमा राखेको थियो। यस सहरलाई नेपाली हिमालयतर्फ जाने मुख्य प्रवेशद्वारको हैसियत दिइन्छ, र वसन्तपुर दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र पशुपतिनाथ जस्ता विश्व सम्पदा सूचीमा परेका स्थलहरूले यसको ऐतिहासिक–सांस्कृतिक महत्व उजागर गर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काठमाडौँ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). काठमाडौँ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81

@misc{ne_99,
  title = {काठमाडौँ},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}