हरिवंश आचार्य

हरिवंश आचार्य नेपाली अभिनय, गायन र हास्य–व्यंग्यको क्षेत्रमा व्यापक परिचित नाम हुन्। ‘मह जोडी’ का सदस्यका रूपमा मदन कृष्ण श्रेष्ठसँगको सहकार्य, रंगमञ्चदेखि चलचित्र र टेलिभिजनसम्म उनका बहुआयामिक प्रस्तुतिहरू, र वि.सं. २०४६ मा प्राप्त जगदम्बाश्री पुरस्कारले उनको सांस्कृतिक योगदानलाई रेखाङ्कित गर्छ।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

आचार्यको जन्म वि.सं. २०१४ कार्तिक २७ (सन् १९५८ अक्टोबर ९) मा काठमाडौँको गैरीधारामा भएको थियो। उनका पिता होमञ्जय आचार्य र माता गणेशकुमारी थिए। पिताले ५३ वर्षको उमेरमा १३ वर्षकी किशोरीसँग विवाह गरेका थिए, र बुबा ७३ वर्षको हुँदा उनले जन्म लिए। छ वर्षकै उमेरमा पिताको मृत्यु भएपछि घर–परिवारको अभिभार आमामा आयो।

उनी ब्राह्मण परिवारमा हुर्किए र पिताको चाहनाअनुसार संस्कृत शिक्षामा जोडियो। परिवारिक वातावरणमा भोजन र आचरणबारे कडाइ थियो, जसले बाल्यकालीन चाहनासँग कतिपय ठाउँमा मेल खाँदैनथ्यो। ११ वर्ष पुगेपछि आमाको पनि देहावसान भएपछि दिदीहरू र सानिमाको सहारामा हुर्किए। दिदीहरूमा विन्दु अधिकारी, जानुदेवी अर्याल, सप्तरूपा शर्मा, गीता ढकाल र गायत्री भूर्तेल थिए।

शिक्षा र किशोर अवस्था

ठमेलस्थित विद्यालयमा संस्कृत पढ्न थालेपछि, उनले दरबार हाइस्कुलतर्फ मोडिए र त्यहाँ पनि परम्परागत अध्ययनलाई निरन्तरता दिए। किशोर अवस्थामा अंग्रेजी पढ्ने चाहना जागेपछि उनले आफ्नै पहलमा कक्षा ५ देखि पद्मोदयमा भर्ना भई अध्ययन अघि बढाए। शुल्क किस्ताबन्दीझैँ उधारोमा मिल्ने व्यवस्थाबाट कक्षा ६ सम्म पद्मोदय स्कूल र शान्ति विद्यागृह हुँदै अध्ययन गरे।

वि.सं. २०३२ मा एसएलसी परीक्षामा बसे र वि.सं. २०३५ मा तेस्रो श्रेणीसहित उत्तीर्ण भए। आर्थिक तथा पारिवारिक कठिनाइका बीच उनले पढाइ र कामलाई सँगै अगाडि बढाए।

रोजगारी र रंगकर्मीको यात्रा

एसएलसीमा बसेको वर्षमै, साथी सुशीलका पिता लक्ष्मीप्रसाद अधिकारीको पहलमा, रत्नराज्य स्कूलमा एकाउन्टेन्टका रूपमा करिब रु. १३५ मासिक तलबबाट रोजगारी थाले। केही समयपछि उनले सांझपख नृत्य र नाटकतर्फ रुचि विस्तार गर्दै समूहसँग अभ्यास बढाए। नक्सालमा बसोबासको दौरान उनी आर्थिक धक्कामध्ये परे—सगोलको घरबारे लम्बिएको मुद्दा करिब ११ वर्ष तानियो, र केही समय नक्सालमा विवादित घरमै बस्नुपरेको उल्लेख पाइन्छ। पुर्ख्यौली थलो काभ्रेपलाञ्चोकको शंखु भएकाले त्यहाँको अन्नले कठिन समय धानियो।

रंगमञ्चमा उनको प्रवेश नृत्यदल हुँदै भयो। पारिश्रमिक नपाए पनि सिकाइ र अवसरका कारण उनले निरन्तर अभ्यास जारी राखे। पछि नाटककारको आग्रहमा नाचघर पुगेपछि औपचारिक मञ्चीय जीवन सुरु भयो। प्रारम्भिक वर्षमै १ सय ७५ रूपैयाँबाट तलब पाउँदै, राजपरिवारसमेत उपस्थित हुने प्रस्तुतीमा सहभागी भए। एक नाटकमा उनका अभिनयप्रति दरबारका अधिकारीले प्रशंसा व्यक्त गरेपछि तलबमा क्रमशः वृद्धि भयो र हास्य भूमिकामा उनको दक्षता पहिचानिन थाल्यो।

‘मह जोडी’ र जनपहिचान

वि.सं. २०३४ को गाइजात्रा महोत्सवमा सहभागितापछि उनको लोकप्रियता तीव्र गतिमा बढ्यो। मदन कृष्ण श्रेष्ठसँग सहकार्य अघि उनले करिब छ वर्ष एक्लै संघर्ष र साधनामा समय बिताएको उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि ‘मह जोडी’ बनेको र यस सहकार्यले उनको हास्य–व्यंग्य शैलीलाई घरघरमा पुर्‍याएको मानिन्छ।

चलचित्र, टेलिभिजन र साहित्यिक लेखन

आचार्यले नेपाली चलचित्रमा समेत सशक्त उपस्थिति जनाए। लोभिपापी, राजामति, बलिदान, जे भो राम्रै भो र ‘तँ त साह्रै बिग्रिस नि बद्री’ जस्ता शीर्षकहरू उनका चर्चित कृतिहरूमा पर्छन्। टेलिभिजनको सुरुवाती चरणमै उनी सक्रिय रहे र दर्शकमाझ लोकप्रिय कार्यक्रममा नियमित रूपमा देखिन्थे। ‘लाल पुर्जा’, ‘१५ गते’, ‘भकुण्डे भूत’, ‘हरि बहादुर र मदन बहादुर’, ‘५०/५०’ तथा ‘दशैंको च्याङ्ग्रा’ जस्ता हास्य शृङ्खलाहरूलाई दर्शकले मन पराए।

साहित्यिक क्षेत्रमा उनको उपस्थिति उपन्यासमार्फत पनि प्रकट हुन्छ। ‘चिना हराएको मान्छे’ र ‘हरिबहादुर’ नामक कृतिहरू प्रकाशित भएको स्रोतमा उल्लेख छ।

पारिवारिक जीवन

वि.सं. २०४० मा उनले मीरा आचार्यसँग विवाह गरे। दुवै छोरा त्रिलोक आचार्य र मोहित आचार्य हुन्। मीरा आचार्यको सन् २०११ अप्रिल २० मा मस्तिष्कघातका कारण निधन भयो; उनी लामो समय हृदयसम्बन्धी रोगबाट प्रभावित थिइन् भन्ने उल्लेख छ। वि.सं. २०६९ असारमा उनले रमिला पाठकसँग दोस्रो विवाह गरे।

सम्मान र मान्यता

शब्द, स्वर र अभिनयमार्फत नेपाली भाषामा हास्य–व्यंग्यको लोकप्रियता फैलाएको योगदानका लागि, वि.सं. २०४६ मा आचार्य र मदन कृष्ण श्रेष्ठले संयुक्त रूपमा जगदम्बाश्री पुरस्कार प्राप्त गरे। यससम्मको यात्रा उनका रंगमञ्च, चलचित्र र टेलिभिजनका विभिन्न माध्यममा गरिएको निरन्तर प्रस्तुतीकरण र शिल्प विकासको मूल्याङ्कनका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हरिवंश आचार्य”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हरिवंश_आचार्य (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). हरिवंश आचार्य [Hari Bansha Acharya]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हरिवंश_आचार्य

“हरिवंश आचार्य [Hari Bansha Acharya].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हरिवंश_आचार्य. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “हरिवंश आचार्य [Hari Bansha Acharya].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हरिवंश_आचार्य.

@misc{nepaliencyclopedia_221,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {हरिवंश आचार्य [Hari Bansha Acharya]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - हरिवंश आचार्य [Hari Bansha Acharya]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -