सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा

सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा काठमाडौँ उपत्यकामा मनाइने एक विख्यात रथयात्रा हो, जसमा आर्याअवलोकितेश्वरको प्रतिमालाई नगरभरि निकालिन्छ। यो देव करुणामय नामले पनि चिनिन्छ र वर्षा तथा सहकालसँग सम्बन्धित मानिन्छ। परम्पराअनुसार उपत्यकाभित्रका जेठाजेष्ठालाई सहज दर्शन गराउन रथ विभिन्न टोलतिर पुर्‍याइन्छ। जनबहालबाट प्रतिमा निकालेर जमल–दरबार मार्ग क्षेत्रमा तयार हुने रथमा विराजमान गराइएपछि नगरपरिक्रमा गरिन्छ, र अन्त्यतिर लगनटोलमा निष्कर्ष विधि सम्पन्न गरिन्छ।

देवता पहिचान र सांस्कृतिक सन्दर्भ

सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई मच्छिन्द्रनाथकै एक रूप मानिन्छ, जसको आराधना आर्याअवलोकितेश्वरको प्रतीकका रूपमा गरिन्छ। वर्षाको कामना र सामुदायिक समृद्धिसँग जोडिएकाले यो जात्रा जनजीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। करुणा र लोककल्याणको भावनालाई केन्द्रमा राखेर देवप्रतिमालाई नगरबासी सामु प्रस्तुत गर्ने परम्परा यस यत्राको मूल स्वरूप हो।

रथयात्राको प्रारम्भ र नगरपरिक्रमा

रथयात्रा सुरु गर्नुपूर्व देवप्रतिमा जनबहालस्थित थानबाट निकालिन्छ। त्यसपछि जमल–दरबार मार्ग वरिपरि तयार गरिने काठे रथमा प्रतिमा स्थापित गरिन्छ र नगरतिर घुमाइन्छ। उपत्यकाका बृद्धबृद्धासमेतले सहजै दर्शन पाउन सकून् भनेर रथलाई बस्ती–टोलतिर पुर्‍याउने चलन स्थिर छ। यस यात्रामा देवको दर्शन, प्रार्थना र सामुदायिक सहभागितामार्फत आस्था एकै स्थानमा अभिव्यक्त हुन्छ।

समापन विधि

यात्राको अन्तिम चरणमा लगनटोल पुगेर एक विशेष विधि गरिन्छ। स्रोतअनुसार, मच्छिन्द्रनाथकी आमाको थान वरिपरि रथले ३ पटक घेरा लगाउँछ। यही परिक्रमा पूरा भएपछि रथयात्रा टुंगिएको मानिन्छ र देवप्रतिमालाई प्रारम्भिक थानतिरै फिर्ता राख्ने प्रचलन पालना गरिन्छ।

किम्बदन्ती र प्रचलन

कथा अनुसार, प्राचीन समयमा जमल क्षेत्रको खेत जोत्नेताक एक ज्यापुले सेतो मच्छिन्द्रनाथको मूर्ति भेटे। त्यो प्रतिमा घरको भकारीभित्र राखिँदा धान झरिरहँदा पनि सकिनसकी हुने चमत्कारी अनुभव भयो भन्ने किम्बदन्ती पाइन्छ। यसै कारण प्रतिमालाई अन्नदाताका रूपमा मान्यता दिँदै जनबहालमा प्रतिष्ठापन गरिएको भनिन्छ। किम्बदन्तीसँग गाँसिएको स्मृतिका रूपमा आज पनि प्रतिमा भेटिएको स्थानकै नजिक, अर्थात् जमल क्षेत्रमै, रथ बनाउने चलन निरन्तर छ।

उपत्यकाका मच्छिन्द्रनाथका रूप

स्रोतमा उल्लेख भएअनुसार, उपत्यकासम्बन्धित परम्परामा चार स्थानका मच्छिन्द्रनाथको चर्चा हुन्छ। त्यसमध्ये जमलतर्फको सेतो रूपसँगै बनेपा र नालाका सेतो रूपहरूको स्मरण गरिन्छ। रातो रूपका लागि ललितपुरको बुङमति र चोभारको परम्परा उद्धृत गरिएको पाइन्छ। यी उल्लेखले सेतो र रातो मच्छिन्द्रनाथ दुवै रूपहरू अलग–अलग स्थल र मान्यतासँग गाँसिएको देखाउँछ।

धार्मिक बहुलता र आस्था

सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने परम्परा स्रोतमा दर्ता छ। शैव परम्पराले यसलाई शिवरूपमा, शाक्त परम्पराले शक्तिरूपमा, र बौद्धमहायान तथा वज्रयान परम्पराले आर्यअवलोकितेश्वरका रूपमा आराधना गर्छन्। यही बहुल आस्थाले यस रथयात्रालाई फराकिलो सहभागीता र साझा सांस्कृतिक पहिचान प्रदान गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा

“सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/सेतो_मच्छिन्द्रनाथको_रथयात्रा.

@misc{nepaliencyclopedia_764,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -