शङ्कर लामिछाने

शङ्कर लामिछाने (वि.सं. १९८४ चैत ५–वि.सं. २०३२ माघ १०) नेपाली निबन्ध साहित्यका प्रभावशाली सर्जकको रूपमा चिनिन्छन्। उनको लेखनले चेतनप्रवाह विधि नेपाली निबन्धमा सुदृढ ढंगले भित्र्याएको मानिन्छ। ‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन: प्याज’ बाट वि.सं. २०२४ मा प्राप्त मदन पुरस्कारले उनको साहित्यिक हैसियतलाई संस्थागत पहिचान दिएको देखिन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

लामिछानेको जन्म काठमाडौँको जैसीदेवलमा हरिप्रसाद लामिछाने र राजकुमारीका जेठा छोराका रूपमा भयो। उनले काठमाडौँमै विज्ञान विषय लिएर कक्षा १२ सम्म अध्ययन पूरा गरेका थिए। राणा शासनको अवसानको पूर्वसन्ध्यामा उनी गुठी अड्डामा खरदार पदमा कार्यरत भए। पछि नेपाल-भारत सांस्कृतिक केन्द्रको पुस्तकालयमा नेतृत्वसम्बन्धी भूमिकामा रहँदै पुस्तकीय संस्थापनसँग जोडिए।

साहित्यिक आरम्भ र शैली

उनी पन्ध्र वर्ष नपुग्दै ‘साहित्यस्रोत’ पत्रिकामा लेख प्रकाशित गराएर साहित्यिक क्षेत्रतर्फ प्रवेश गरे। प्रारम्भिक सफलतापछि उनको नाम चर्चा र बहसमा क्रमशः स्थापित हुँदै गयो। भाषिक तानाबाना, प्रस्तुतिको विन्यास र संरचनामा उनले निरन्तर नवीन प्रयोग गरे। चेतनप्रवाह आधारित बुनोट तथा तीक्ष्ण बौद्धिक रेखांकन उनका निबन्धका केन्द्रीय विशेषता मानिन्छन्। केही समय उनले व्यवसायसमेत सम्हाल्दै लेखकीय सक्रियता निरन्तरता दिए।

समकालीन सम्बन्ध र परिवेश

लामिछानेको निकट सहकार्य लक्ष्मीप्रसाद देवकोटासँग देखिन्छ, जसरी दुबैको आर्थिक अवस्था चुनौतीपूर्ण रहेको उल्लेख पाइन्छ। त्यस क्रममा उनी विदेशी पाहुनालाई घुमाउने गाइडका रूपमा पनि सक्रिय रहे, र देवकोटालाई समेत जीविकोपार्जनको वैकल्पिक उपायतर्फ उन्मुख गराउने प्रयास गरिएको भनिन्छ। देवकोटालाई आर्थिक रूपमा उकास्न उनले गरेको पहलसम्बन्धी चर्चा उनका समकालीनहरूले उल्लेख गरेका छन्।

प्रमुख कृतिहरू

लामिछानेका कृतिहरूले नेपाली निबन्धको स्वरूप र संवेदना दुवैलाई परिमार्जन गरेको मानिन्छ। कथासङ्ग्रह र निबन्धसङ्ग्रह गरी उनका प्रकाशित काम यसप्रकार छन्:

• ‘गौँथलीको गुँड’ — कथा सङ्ग्रह (वि.सं. २०२५)
• ‘गोधूली संसार’ — निबन्ध (वि.सं. २०२७)
• ‘बिम्ब प्रतिबिम्ब’ — निबन्ध (वि.सं. २०२८)
• ‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन: प्याज’ — निबन्ध; यही कृतिबाट मदन पुरस्कार (वि.सं. २०२४)
• ‘शङ्कर लामिछाने’ — निबन्ध (वि.सं. २०३२)

यीबाहेक उनका थुप्रै कविता पत्रपत्रिकामा छापिएका थिए। उनको लेखनलाई देवकोटापछि नेपाली निबन्धको अगुवाइ सूचीमा राख्ने मत प्रबल रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ।

सम्पादन, संगठन र पेशागत जिम्मेवारी

महाकवि देवकोटाको अनुरोधमा उनी काव्य प्रतिष्ठानका सदस्य–सचिव बने। त्यसपछि उनी इन्द्रेणी (पत्रिका)का सम्पादक रहे। बाल–पाठ्य सामग्री ‘हाम्रो साहित्य’ शीर्षकका आठ भागसमेत उनको सम्पादनमा प्रकाशित भएका थिए। साहित्यिक संस्थापन, सम्पादन र सृजनामा उनले समान सक्रियता देखाए।

व्यावसायिक भूमिकामा उनले जनसेवा सिनेमा भवनको व्यवस्थापन सम्हाले। घरेलु शिल्पकला बिक्री भण्डार लिमिटेडका व्यवस्थापन प्रमुखको जिम्मेवारी पनि उनले वहन गरे। साथै शङ्कर ट्राभल एण्ड टुर्स तथा होटल शङ्करमा प्रशासकीय पद भूषित गरिन्।

पारिवारिक जीवन र विवाद

लामिछानेले दार्जिलिङ निवासी रत्ना राईसँग प्रेमविवाह गरे। पछि काठमाडौँकी सुवर्ण श्रेष्ठसँग उनले दोस्रो बिहे गरे। रत्नाबाट दीप र शिखा जन्मिए भने सुवर्णबाट प्रकाश र प्रभास जन्मे। यसै कारण बहुविवाहसम्बन्धी कानुनी–नैतिक जटिलतामा परेको उल्लेख पाइन्छ।

समकालीन चर्चा अनुसार उनले अनेक सम्बन्धमा संलग्न भएको दाबी गरिन्छ। साहित्यकार पारिजातसँगको नजिकताबारे सार्वजनिक वृत्तमा बहस चल्यो। उनले पारिजातलाई बहिनी संबोधन गरेको भनाइ प्रसारित छ, यद्यपि कतिपयले यो सम्बन्धलाई प्रेमकै रूप दिन खोजे। पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ को भूमिकासँग उनीहरूबीचको सम्बन्ध जोडेर व्याख्या गर्ने मतसमेत भेटिन्छ। केही निकटवर्तीयहरूले प्रेम भएको भए पनि भिन्न प्रकृतिको रहेको आँकलन गरेका छन्।

मान्यता र व्यक्तित्व

लामिछानेलाई निबन्ध विधामा नवीन शैली, नयाँ दृष्टि र विशिष्ट परिवेश निर्माण गर्ने लेखकका रूपमा लिन सकिन्छ। उनले आफैं लेख्दै अरूलाई पनि लेखनतर्फ उत्प्रेरित गरेको भनिन्छ। कृतिको नक्कलसम्बन्धी प्रसङ्गमा सार्वजनिक रूपमा स्वीकारोक्ति दिन सक्ने निडरता देखाएको उल्लेख पाइन्छ। उनका निबन्धहरू बौद्धिक अनुशीलन र कलात्मक भंगिमाका कारण व्यापक पाठकीय रुचिमा परे।

निधन

वि.सं. २०३२ माघमा ४८ वर्षको उमेरमा उनी ब्रेन ट्युमरका कारण दिवंगत भए। उनको असामयिक मृत्युले आरोही सृजनात्मक यात्रालाई बीचमै रोकेको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “शङ्कर लामिछाने”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शङ्कर_लामिछाने (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). शङ्कर लामिछाने. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शङ्कर_लामिछाने

“शङ्कर लामिछाने.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शङ्कर_लामिछाने. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “शङ्कर लामिछाने.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/शङ्कर_लामिछाने.

@misc{nepaliencyclopedia_576,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {शङ्कर लामिछाने},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9B%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - शङ्कर लामिछाने
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9B%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -