वि.सं २०१७ सालको शाही कदम

वि.सं २०१७ सालको शाही कदम नेपालका राजा राजा महेन्द्रद्वारा वि.सं. २०१७ पुस १ मा चालिएको असाधारण राजनीतिक कार्यवाही हो। यसमा निर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको मन्त्रिपरिषद् हटाइयो, दलगत गतिविधि रोक लगाइयो र निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था सुरु गरियो। यिनै कारणले महेन्द्रमाथि प्रजातन्त्र विरोधी, निरङ्कुश र तानाशाही प्रवृत्तिको आरोप लगाइने गरेको छ। स्रोतहरूमा महेन्द्र अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी भई प्रत्यक्ष शासन गर्ने चाहना बोकेको उल्लेख पाइन्छ।

पृष्ठभूमि र निर्वाचित सरकार

देशव्यापी आमनिर्वाचनपछि नेपाली काङ्ग्रेस सबैभन्दा ठूलो दलका रूपमा देखा पर्‍यो। पार्टी सभापति विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला संसदीय दलको नेतृत्वका आधारमा प्रधानमन्त्रीका लागि दाबी गरिए। वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा कोइरालाले राजा महेन्द्रसमक्ष शपथ लिएर शासन सञ्चालन थालिएका थिए। सो व्यवस्थाबाट स्थिरता र विकासको अपेक्षा भए पनि समयक्रममा शासनसम्बन्धी गम्भीर असन्तुष्टि उब्जिएको विवरणहरूमा देखिन्छ।

अस्थिरता र उपद्रवका घटनाहरू

वि.सं. २०१७ कार्तिक ९ मा करिब तीन हजार मानिसको जुलुसले कर्मवीर महामण्डलको झण्डा बोकेर सरकारी कार्यालयअगाडि प्रदर्शन गर्‍यो। प्रहरीले नियन्त्रित गर्न खोज्दा ढुंगामुढा र लाठीचार्जपछि गोली चल्यो, जसमा ७ जनाको मृत्यु भयो र १० जना गोली लागेर घाइते भए। ७–८ जनाको हातखुट्टा भाँचिएको विवरण आएपछि त्रास फैलिएको बताइयो। यी घटनामा कर्मवीर महामण्डलका अध्यक्ष योगी नरहरिनाथको उग्र भाषणलाई दोषारोपण गर्दै उनलाई नियन्त्रणमा लिन आदेश जारी गरिएको उल्लेख छ।

यस्तै, नुवाकोटमा किसानहरूले स्थानीय सामन्तविरुद्ध आन्दोलन चलाए। बझाङमा सरकारले वि.सं. २०१६ चैत १ मा जारी गरेको पारिवारिक राज्य अदालत उन्मूलनसम्बन्धी अध्यादेशको विरोधमा स्थानीय रजौटासमूह सक्रिय भयो। ओम जङ्गबहादुर सिंहका समर्थकहरूले जिला अदालतका न्यायाधीशमाथि हमला गरेकाे सूचनापछि सरकारले प्रहरी परिचालन गरी विद्रोही पक्ष शान्त पार्‍यो।

शाही घोषणा र संवैधानिक व्यवस्था

पुस १ को घोषणामा राजाले राष्ट्रहित, शान्ति–सुरक्षा र राष्ट्रिय एकताको नाममा सत्तारूढ मन्त्रिपरिषद् र संसद्का दुवै सदन विघटन गरेको जनाए। संविधानको धारा ५५ को अधिकार उपयोग गरेको दाबी गर्दै विभिन्न भागका धेरै धाराहरू निलम्बन गरिएको सूचित गरियो। अर्को व्यवस्था नआएसम्म शासनभार आफूले वहन गर्ने बताउँदै, कर्मचारी वर्गले कर्तव्य निर्वाह गर्न निर्देशन दिइयो। परराष्ट्र नीतिमा तटस्थता कायम गर्ने र मित्र राष्ट्रहरूसँग मैत्री सम्बन्ध निरन्तर रहने वक्तव्य समावेश गरियो।

राष्ट्रिय राजनीतिक प्रतिक्रियाहरू

तत्कालीन उपप्रधानमन्त्री सुवर्ण शमशेरले कलकत्ताबाट शाही कदमको कडा निन्दा गर्दै, प्रजातन्त्र अन्त्य भएकोले देशको गौरवमा चोट लागेको टिप्पणी गरे। प्रमुख प्रतिपक्ष नेताका हैसियतमा भरत शमशेर पक्राउ परे, तर पछि राजाको समर्थन जनाएपछि अर्को वर्ष रिहा भए। कतिपय स्थानमा दीपावली गरी शाही कदमको स्वागत गरिएको पनि उल्लेख छ।

संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टीका अध्यक्ष केआई सिंह निर्वाचित सरकारविरुद्ध राजकीय हस्तक्षेपलाई खुलेर अनुमोदन गर्ने प्रारम्भिक राजनीतिज्ञमध्ये परे। संसदीय अभ्यासलाई ‘अशुभ’ ठान्ने उनको दृष्टिकोण र पञ्चायती आगमनप्रति आशावाद व्यक्त भएको पाइन्छ। पक्राउ परे पनि करिब आठ दिनमै रिहा गरिए र राजसभा स्थायी समितिको सभापति पदमा राजाबाट मनोनयन भए।

पूर्व प्रधानमन्त्री टङ्कप्रसाद आचार्यले सीमित अवधिका लागि मात्र प्रत्यक्ष शासनलाई सदाशयता देखाउन सक्ने बताउँदै राष्ट्रिय निर्देशन परिषद्बाट राजीनामा दिए। पञ्चायती व्यवस्थापछि उनी राजनीतिक रूपमा निष्क्रिय देखिए र सो व्यवस्थालाई समर्थन नगरेको उल्लेख पाइन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

२३ जनवरी १९६१ मा भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरुले पत्रमार्फत नेपालमा गैर–प्रजातान्त्रिक कदमप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरे। उनले निकासका लागि संसद् पुनर्स्थापना वा त्यो सम्भव नभए ताजा निर्वाचनको सिफारिस गरे। पत्रले प्रजातन्त्रप्रतिको उनको वैचारिक प्रतिबद्धता र विश्व जनमतले प्रक्रियाको उल्टो मोड स्वीकार नगर्ने धारणा स्पष्ट पारेको थियो।

सन् १९६० मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको आरम्भिक प्रतिक्रिया मिश्रित देखियो। संविधान निलम्बन र निर्वाचित सरकार बर्खास्तबारे चिन्ता राख्दै पनि, भ्रष्टाचार र वामपन्थी प्रभावबारे राजदरबारको चासोलाई त्यांनी संज्ञानमा लिए। राजनयिक सम्बन्ध जारी रहे र आर्थिक सहयोग निरन्तरियो, जसले पञ्चायती व्यवस्थालाई टिकाउन सहयोग पुर्‍याएको भन्ने आरोपहरू पनि उठे।

यस अवधिमा इजरायलले शाही शासनलाई सहयोग गरेको दाबी स्रोतमा प्रस्तुत छ। सुरक्षा संयन्त्र सुदृढीकरण, विरोध दमन र मानव अधिकार उल्लङ्घनसम्बन्धी सहयोगको आरोप गरिएको छ। सैन्य तालिममार्फत संलग्नता बढाउँदै, इजरायली गुप्तचर संस्था मोसाद नेपालमा राजनीतिक निगरानी, सैन्य समन्वय र शासनविरुद्ध गतिविधि कमजोर पार्ने प्रयत्नमा सक्रिय भएको भनिएको छ।

मूल्याङ्कन र दीर्घकालीन प्रभाव

शाही कदमपछि निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था संस्थागत भयो र प्रत्यक्ष राजकीय भूमिका विस्तार भयो। देशभित्र यसलाई कोहीले शान्ति–सुरक्षा र राष्ट्रिय एकताको नाउँमा उचित माने पनि, धेरैले प्रजातन्त्रको पिठ्युँ भाँच्चिएको आरोप लगाए। राजा महेन्द्रप्रतिको ‘निरङ्कुश’ र ‘तानाशाही’ समीक्षाको आधार यिनै नीतिगत र संवैधानिक हस्तक्षेप बने।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “वि.सं २०१७ सालको शाही कदम”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वि.सं_२०१७_सालको_शाही_कदम (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). वि.सं २०१७ सालको शाही कदम [Royal Coup of 1960 in Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वि.सं_२०१७_सालको_शाही_कदम

“वि.सं २०१७ सालको शाही कदम [Royal Coup of 1960 in Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वि.सं_२०१७_सालको_शाही_कदम. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “वि.सं २०१७ सालको शाही कदम [Royal Coup of 1960 in Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वि.सं_२०१७_सालको_शाही_कदम.

@misc{nepaliencyclopedia_509,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {वि.सं २०१७ सालको शाही कदम [Royal Coup of 1960 in Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF.%E0%A4%B8%E0%A4%82_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AD_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - वि.सं २०१७ सालको शाही कदम [Royal Coup of 1960 in Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF.%E0%A4%B8%E0%A4%82_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AD_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%AE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -