पारसमणि प्रधान वि.सं. १९५५ माघमा कालिम्पोङमा जन्मेका नेपाली भाषाका बहुमुखी लेखक र अध्यापन पेशासँग नजिक रहेका व्यक्ति थिए। उनी आफूलाई पारसमणि भनिन्थे, तर प्रशमान प्रधान नामले पनि चिनेिन्थ्यो। पारिवारिक रूपमा ओखलढुङ्गाबाट बाजेको पुस्तामा दार्जिलिङ पुगेको पृष्ठभूमिमा उनी दार्जिलिङ र कालिम्पोङ साहित्यिक परिवेशसँग जोडिए। दार्जिलिङमा ‘सूधपा’ भनेर चिनिने तीन वरिष्ठ वाङ्मयसेवीमध्ये उनको परिचय ‘पा’ को रूपमा स्थापित भयो।
जीवन र पहिचान
प्रधानको जन्मस्थान कालिम्पोङ भए पनि बसोबास र साहित्यिक सक्रियता दार्जिलिङ–कालिम्पोङ क्षेत्रमा केन्द्रित रह्यो। उनको चिरपरिचित नाम पारसमणि भए तापनि प्रशमान प्रधान भन्ने नाम पनि प्रचलित रह्यो। पारिवारिक गोत्रका बारेमा स्रोतले विस्तृत विवरण नदिए पनि पुरानो पुस्तादेखि दार्जिलिङतिरको आवतजावत र बसाइँ सर्ने प्रसङ्ग उल्लेखित छ।
शिक्षा र अध्यापन
उनी बी.ए. तहसम्म शिक्षित थिए र लामो समय शिक्षा क्षेत्रमै संलग्न रहे। औपचारिक शिक्षकका रूपमा बसेर उनले विद्यालयीन र उच्च विद्यालयीन तहका पाठ्यविषयसम्बन्धी सामग्री सिर्जना गरे, जसलाई पछि आफ्ना पुस्तकहरूमार्फत व्यवस्थित गरे। अध्यापन र लेखनको दोहोरो कर्मले उनको कृतिमा व्यावहारिकता र स्पष्ट शैलीलाई प्रबल बनायो।
कृतिसूची र विषयवस्तु
उनका पुस्तकहरू विविध विधा र प्रयोजनका लागि तयार भएका छन्। निम्न शीर्षकहरू स्रोतमा उल्लिखित छन्, जसले उनको लेखनको फैलावट देखाउँछन्।
भाषा, व्याकरण र भाषिक अध्ययन
- सजिलो नेपाली व्याकरण
- नेपाली व्याकरण
- नेपाली मुहावरा
- नेपाली भाषाको उत्पत्ति र विकास
- नेपाली व्याकरणको छोटो इतिहास
- नेपाली सजिलो साहित्य (भाग ४)
- नेपाली भाषा साहित्यको विवरण
- नेपाली हाम्रो मातृभाषा
शिक्षाशास्त्र र पाठ्यपुस्तक
- नेपाली प्राथमिक भूगोल १ र २
- प्राथमिक शिक्षा विधि
- नेपाली सरल गणित पहिलो भाग
- नेपाली कविता पाठ भाग १ र २
इतिहास, यात्रा र संस्मरण
- भारतवर्षको इतिहास (२)
- भारतको इतिहास (केटाकेटीको)
- विलायत यात्रा
- काठमाडौंमा दश दिन
- काठे झाँकी
- रोचक संस्मरण
- रमाइलो सम्झना खरसाङ्गको
कथा, नाटक र बालसाहित्य
- चेपागाँडा
- घिचुवा आगो
- हुस्सु कुखुरी
- साढे सात कथा
- कथा भारती: जेठो, माहिलो, साहिलो, काहिंलो भाग
- बाल कविता केटाकेटीका गीत
- वुद्ध चरित्र नाटक
जीवनी, समालोचना र अन्य
- १०८ अमर जीवनी भाग १ र २
- कवि र कविता
- कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल
- महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
- भानुभक्त ग्रन्थावली
- प्रश्नोत्तर (भानुभक्तीय) — भानुभक्त आचार्यसम्बन्धी
- बाँच पौरखी पुरुष रत्न
- आधुनिक शिक्षा प्रति महात्मा गान्धीजी
- सम्पादकको विचार (पहिलो खण्ड)
- नेपाल तरुण दल प्र.म.को कार्यक्रम — नेपाल तरुण दलसम्बन्धी
- टिपन टापन खण्ड १
- नेपाली साहित्यको साउँ अक्षर
- आफ्नो बारेमा १
- जयमाला
- क्वाँटी
- आठौँ अनसूचीमा नेपाली भाषा
भाषा र शिक्षामा योगदान
उनका व्याकरण, मुहावरा र भाषाको इतिहाससम्बन्धी कृतिहरू नेपाली भाषा सिकाइ र शिक्षणका सहायक सामग्री बने। विद्यालयीन भूगोल, शिक्षा विधि, गणित र कविता पाठजस्ता पुस्तकहरूले पाठ्यविधि र सामग्री विकासप्रति उनको झुकाव देखाउँछन्। यस किसिमको लेखनले नेपाली साहित्यमा ज्ञानमूलक र उपयोगितामूलक ग्रन्थहरूको आपूर्ति बढायो।
समालोचना, जीवनी र काव्यपरम्परा
‘कवि र कविता’, ‘कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल’, ‘महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ तथा ‘भानुभक्त ग्रन्थावली’ जस्ता शीर्षकहरूबाट उनले कवि–परम्परा, काव्य–मूल्याङ्कन र ग्रन्थ-सङ्ग्रहमा सक्रियता देखाए। ‘१०८ अमर जीवनी’ आदिले जीवनी लेखनतर्फको चासो प्रकट गर्छन्, भने ‘वुद्ध चरित्र नाटक’ले नाट्यरूपमार्फत चरित्र–चित्रणको अभ्यास प्रस्तुत गर्छ।
पुरस्कार, सम्मान र मानार्थ उपाधि
प्रधानले ‘टिपन–टापन’ ग्रन्थका लागि वि.सं. २०२५ मा मदन पुरस्कार प्राप्त गरे, जुन गद्य विधामा प्रदान गरिएको उल्लेख छ। त्यसबाहेक उनलाई त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार दिइयो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयले उनलाई सम्मानार्थ महाविद्यावारिधी (डीलिट) उपाधि प्रदान गरेको स्रोतमा उल्लेखित छ। यी सम्मानहरूले उनको दीर्घकालीन बौद्धिक श्रमको कदर प्रकट गर्छन्।
निधन
उनी वि.सं. २०४२ मा कालिम्पोङमै दिवंगत भए। उपलब्ध स्रोतले मृत्युको विस्तृत मिति वा परिस्थितिबारे थप जानकारी दिंदैन।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “पारसमणि प्रधान” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q12437709
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९२/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पारसमणि प्रधान”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पारसमणि_प्रधान (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पारसमणि प्रधान. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पारसमणि_प्रधान
“पारसमणि प्रधान.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पारसमणि_प्रधान. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “पारसमणि प्रधान.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पारसमणि_प्रधान.
@misc{nepaliencyclopedia_880,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {पारसमणि प्रधान},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - पारसमणि प्रधान T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पारसमणि_प्रधान · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
