नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध

नेपाल–तिब्बत/चीन युद्ध (१७८८–१७९२) हिमाली व्यापार र मुद्रा–सम्बन्धी मतभेदबाट चर्किएको, नेपाल र तिब्बत/चीनबीचको निर्णायक युद्ध थियो। सुरुआतमा नेपाली पक्षको सैन्य अग्रगमनका कारण केरुङ सन्धि भएको देखिन्छ, तर पछिल्लो चरणमा छिङ साम्राज्यको प्रत्यक्ष हस्तक्षेपपछि शक्ति–सन्तुलन उल्टिएर बेत्रावती सन्धिमा युद्ध अन्त्य भयो। नतिजा रूपमा तिब्बती–चिनियाँ पक्ष विजयी ठहरियो र नेपाललाई कूटनीतिक तथा व्यापारिक सीमितताहरू स्वीकार्नुपर्‍यो।

पृष्ठभूमि र कारण

युद्धको मूल पृष्ठभूमि भोटसँगको व्यापार, सिमाना–नियन्त्रण र मुद्रा–चालचलनमा उत्पन्न विवाद थियो। यिनै कारणले नेपाल–भोट सम्बन्ध चिसिँदै जाँदा राजनीतिक तनाव सैन्य कारबाहीमा रूपान्तरित भयो। स्रोतका अनुसार, नेपाली पक्षले तिब्बती बजारमा सञ्चालन हुँदै आएको आफ्नै मुद्रा–प्रणालीलाई महत्त्व दिँदै आइसकेको थियो, जसप्रति तिब्बती असहमति बढ्दै गयो।

पहिलो चरण: आक्रमण र केरुङ सन्धि

बहादुर शाहको निर्देशनमा नेपाली फौजले तिब्बती भूभागतर्फ धावा बोल्यो र विभिन्न मार्गबाट अग्रमोर्चा खोले। अभिमान सिंह बस्नेतले केरुङतर्फ, दामोदर पाँडेले कुतीतर्फ, र कीर्तिमान सिंह बस्नेतले खार्तातर्फ अभियान चलाए; सहायक कमाण्डमा बम शाह, जहर सिंह बस्नेत, जसवन्त भण्डारी, रणजित कुँवर, प्रतिमन राना मगर र नरसिंह गुरुङ जस्ता सेनापति परिचालित थिए। डिगर्चा क्षेत्रमा पुगेर क्षतिपूर्तिको कडा माग राखिएपछि वार्ता टुट्दै गयो र तिब्बती पक्षले वार्षिक जरिवानासहितको केरुङ सन्धि स्वीकारेको भनाइ स्रोतमा भेटिन्छ। तर सो रकम निरन्तर नआएपछि नेपाली दरबारले यसलाई अपमान मान्दै दोस्रो तयारी बढायो।

छिङ हस्तक्षेप र दोस्रो अभियान

तिब्बती प्रशासन र ल्हासास्थित चिनियाँ अम्बानले सम्राट कियानलोंगबाट सैन्य सहयोग मागेपछि फुकाङ्गनको नेतृत्वमा छिङ फौज तिब्बत आइपुग्यो। सन् १७९२ को सुरुतिर ठूलो सैन्य समूह ल्हासा पुगेको खबर नेपालमा फैलियो। युद्धको दोस्रो चरणमा तीनवटा धारबाट आक्रमणको योजना बनाइएका थिए; खार्ता–चैनपुरतर्फको समूह आपूर्ति अभाव र स्थानीय असहयोगका कारण फर्किएको बताइन्छ, भने कुती र केरुङ मार्ग हुँदै मुख्य धक्का नेपालतर्फ निर्देशित भयो।

मुख्य मोर्चा र लडाइँहरू

कुती र खासा क्षेत्रमा हिउँदको भारी हिमपातले दुबै पक्षको चालढाल रोकियो। नेपाली पक्षले स्वदेशमै बन्ने टोटादार चापवाल बन्दूक प्रयोग गरेको उल्लेख छ, तर बारुदखानामा आगलागी परेपछि लिस्तीतर्फ रणनीतिक पछि हटाइयो। त्यसपछिका भिडन्तमा रोग, भोक र रसद–अभावले चिनियाँ–तिब्बती फौज पनि ठूलो कष्टमा परेको विवरण पाइन्छ।

केरुङ र झुँगातर्फको लडाइँ झन्डै छ दिनसम्म चर्कियो। प्युवार लामा र शत्रुभञ्जन मल्लको कमाण्डमा नेपाली मोर्चा रहे पनि घेराबन्दी बढेपछि नेपाली दलहरू रसुवागढीतर्फ सरे। धैबुङ क्षेत्रमा संयुक्त छिङ–तिब्बती फौज अगाडि बढेपछि कडा प्रतिरोध गरियो र भीर–पहाडका जोखिमबीच शत्रु पक्ष पनि क्षतिग्रस्त हुँदै पछि सरेको वर्णन स्रोतमा छ।

उपत्यकामा संकट र कूटनीतिक चहलपहल

त्रिशूली–बेत्रावती–नुवाकोटसम्म शत्रु फौज आइपुगेपछि काठमाण्डौ आसपास त्रास बढ्यो र अस्थायी रूपमा राजधानी मकवानपुरतर्फ सार्ने चर्चा भयो। चीनियाँ कमाण्डका सन्देशमा युद्धबन्दी–सम्बन्धी शर्त र शमार्पासम्बन्धी प्रमाणिकरण मागिएको उल्लेख छ। नेपाली पक्षले वार्ता स्थल धैबुङमै हुनुपर्ने अडान राख्यो र वरिष्ठ शासकहरू प्रत्यक्ष नजाने जानकारी गरायो।

यहीबीच ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनीमार्फत सहयोग खोज्ने पहल भयो। ब्रिटिश पक्षले प्रत्यक्ष सहायता अस्वीकार गर्दै स्थिति आकलन गर्न कर्नल विलियम कफेप्याट्रिकको नेतृत्वमा दूत पठाए, तर उनीहरू पुग्दा युद्धविराम लागिसकेको थियो।

बेत्रावती सन्धि र नतिजा

दुवैतर्फका पत्र–व्यवहारपछि संवत् १८४८ साल भाद्र सुदि ३ का दिन युद्ध रोक्ने सहमति भएको जनाइन्छ। सन् १७९२ मा बेत्रावती सन्धि भई युद्धको अन्त्य भयो। सन्धिका बुँदामा डिगर्चामा लिइएको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, तिब्बती काजीहरूलाई मुक्त गर्ने, शमार्पा सम्बन्धी अवशेष र प्रमाणहरू बुझाउने, र सन् १७८८ को सन्धिको सक्कल प्रति प्रस्तुत गर्ने मागहरू परेका थिए।

यसपछि तिब्बती बजारमा नयाँ नेपाली मुद्रा चलनमा रोक, हिमाली व्यापार–एकाधिकारको समाप्ति, र कुती–केरुङ क्षेत्रमा चिनियाँ अधिकारीले देखाएको सीमाङ्कन मान्ने शर्तहरू लागू भए। नेपालले सन् १७९२, १७९४, १७९५, १८२३, १८४२ र १८६५ मा चीनतर्फ शिष्ट/सौगात मण्डल पठायो। नेपालको राजनीतिक दर्जाबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ—कहीँ नेपाल चीनको अधीन समान संरक्षित प्रारूपमा परेको भनाइ छ, कतै सन्धिले अधीनता स्वीकार्न नलगाएको उल्लेख छ।

स्मरण र दीर्घकालीन प्रभाव

यस युद्धलाई दुवै पक्षका स्रोतहरूले महत्त्वपूर्ण ठानेका छन्। ल्हासास्थित पोताला दरबारअगाडिको शिलालेखमा छिङ सम्राटले यसलाई आफ्ना गौरवपूर्ण विजयहरूमध्ये एक मानेको दाबी भेटिन्छ, उता नेपाली पक्षले पनि प्रारम्भिक सफलतालाई विशेष सम्झना दिएको देखिन्छ। दीर्घकालमा चीनको कूटनीतिक संलग्नता बढ्दै नेपाल–तिब्बत–चीन सम्बन्ध नयाँ संरचनामा प्रवेश गरेको निष्कर्ष निकालिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_–तिब्बत_/चीन_युद्ध (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध [Sino-Nepalese War (1788–1792)]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_–तिब्बत_/चीन_युद्ध

“नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध [Sino-Nepalese War (1788–1792)].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_–तिब्बत_/चीन_युद्ध. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध [Sino-Nepalese War (1788–1792)].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_–तिब्बत_/चीन_युद्ध.

@misc{nepaliencyclopedia_467,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध [Sino-Nepalese War (1788–1792)]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E2%80%93%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A4_%2F%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध [Sino-Nepalese War (1788–1792)]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E2%80%93%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A4_%2F%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -