नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण

मुख्य तथ्य

स्थापना: ई.सं. १९९८ दिसेम्बर ३१
कानुनी आधार: नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ऐन २०५३
प्रकार: स्वशासित नागरिक उड्डयन नियमनकारी निकाय
स्वामित्व: नेपाल सरकार
अधिकारक्षेत्र: नेपाल अधिराज्य
अघिल्लो संस्था: हवाई विभाग
मुख्य दायित्व: नागरिक उड्डयन नियमन, प्रमाणिकरण, एयर ट्राफिक तथा हवाई नेभिगेशन सेवा

नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण नेपालमा नागरिक उड्डयनको नियमन, प्रमाणिकरण तथा हवाई नेभिगेशन सेवाको केन्द्रीय निकाय हो। यो संस्था ई.सं. १९९८ दिसेम्बर ३१ मा नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ऐन २०५३ को आधारमा पूर्ववर्ती हवाई विभाग खारेजीपश्चात गठन गरिएको हो। नेपालको भूपरिवेष्ठित राष्ट्र र जटिल भौ–आकृतिक बनोटका कारण हवाई यातायातको भूमिका आपूर्तिदेखि उद्धारसम्म अत्यधिक महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

स्थापना र ऐतिहासिक विकास

वि.सं. २०१५ को गैरसैनिक हवाई उडान ऐन २०१५ लागू भएपछि हवाई क्षेत्रको विकास र नियमनलाई संस्थागत रूप दिइएको थियो। ई.सं. १९५७ मा तत्कालीन निर्माण तथा यातायात मन्त्रालय अन्तर्गत हवाई विभाग औपचारिक रूपमा स्थापित भयो। ई.सं. १९८३ मा पर्यटन मन्त्रालय बनेपछि विभाग त्यही संरचनामा राखियो र अन्ततः ई.सं. १९९८ मा ऐन २०५३ अनुसार विभाग खारेज गरी प्राधिकरणको स्थापना गरियो। नेपालले ई.सं. १९६० मा अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठन को सदस्यता प्राप्त गरेको इतिहाससमेत स्रोतले उल्लेख गर्छ।

कानुनी आधार र नीतिहरू

प्राधिकरणका कार्य सञ्चालन र नियमनका लागि देहायका कानुनी प्रावधानहरू प्रासंगिक मानिन्छन्:

नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ऐन २०५३
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण कर्मचारीहरूको सेवाका शर्त तथा सुविधा सम्बन्धी नियमावली २०५६
गैरसैनिक हवाई उडान ऐन २०१५
नागरिक उड्डयन नियमावली २०५८
विमानस्थल सेवा शुल्क नियमावली २०७८
हवाई सुरक्षा (व्यवस्था) नियमावली २०४६
हवाई नीति २०६३

उद्देश्य

प्राधिकरणको मुख्य उद्देश्य नेपालमा नागरिक उड्डयनको दिगो विकास र विस्तार गर्नु हो। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क सुदृढ गर्न उडान, हवाई सञ्चार, पथ–प्रदर्शन र हवाई ढुवानी सेवाको सञ्चालन सुरक्षित, नियमित, गुणस्तरीय र दक्ष बनाउने लक्ष्य लिएको छ।

काम, कर्तव्य र अधिकार

ऐन २०५३ अनुसार प्राधिकरणका प्रमुख जिम्मेवारीहरू यसप्रकार व्यवस्थित हुन्छन्:

इजाजत प्राप्त वायुसेवा प्रदायकहरूलाई अनुमति, प्रमाणिकरण, नवीकरण, निलम्बन वा खारेजीसम्बन्धी कार्य सञ्चालन गर्ने।
उडान प्रशिक्षण संस्थाहरू तथा वायुयान मर्मत/ओभरहल गर्ने संगठनहरूलाई स्वीकृति दिने र प्राविधिकजनको दक्षता, रेटिङ र इजाजत तय/नवीकरण/स्थगन गर्ने।
अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त इजाजत र प्रमाणहरू (वायुसेवा तथा मर्मतसम्बन्धी) मान्य गर्ने सम्बन्धमा आवश्यक व्यवस्था मिलाउने।
वायुयान दर्ता र चिन्हाङ्कन गर्ने; उडानयोग्यता प्रमाणपत्र जारी, नवीकरण वा खारेज गर्ने।
यात्रु, डाँक र माल ढुवानी लगायत औद्योगिक प्रयोजनका लागि वायुयान प्रयोगका सर्तहरू तोक्ने र सम्बन्धित स्थान/सुविधाको निरीक्षण गर्ने।
निषेधित क्षेत्र बाहेक हवाई प्रवेश/निर्गमन, आकाश मार्ग र अवतरणस्थल निर्धारण गर्ने अधिकार प्रयोग गर्ने।
विमानस्थलमा आगो नियन्त्रण तथा जीवन–उद्धार सेवा उपलब्ध गराउने, खोज तथा उद्धार कार्यमा समन्वय गर्ने, र भूमिस्थ सेवा (ग्राउण्ड ह्यान्डलिङ) व्यवस्थापन गर्ने।
दृष्टिगत तथा यान्त्रिक उडानका आवश्यक मानचित्र (एरोनटिकल चार्ट) को आवश्यकता तोक्ने, तयार/प्रचलन गर्ने, र मौसमसम्बन्धी सूचना आदान–प्रदान गर्ने।
हवाई यातायातसम्बन्धी प्राविधिक जाँचबुझका लागि आवश्यक परे प्राधिकरणले आफ्नै वायुयान राख्ने र प्रयोग गर्ने।
उडान सूचना, सचेतना, सल्लाह, र नियन्त्रणसहितका एयर ट्राफिक सेवाहरू (क्षेत्र, पहुँच तथा विमानस्थल नियन्त्रण) र हवाई पथ–प्रदर्शन सेवा उपलब्ध गराउने।
हवाई सञ्चारमा प्रयोग हुने नापका एकाइ र सञ्चार सङ्केत/उपकरण निर्धारण गर्ने।
वायुयानबाट उत्पन्न आवाज र वातावरणीय प्रदूषण नियन्त्रणका उपाय लागू गर्ने।
खतराजन्य वस्तुको हवाई ढुवानीमा नियन्त्रण/निषेध तथा परिमाण निर्धारण गर्ने।
उडान अनुमति प्रदान गर्ने र चालक दलका काम, उडान तथा विश्राम समय निर्धारण गर्ने।
यात्रु र माल ढुवानी भाडा/दस्तूर निर्धारणसम्बन्धी सिफारिस नेपाल सरकारलाई प्रस्तुत गर्ने।

नेपालमा नागरिक उड्डयनको पृष्ठभूमि

नेपालको उच्च हिमाल र पर्वत प्रधान भू–आकृति तथा जलयातायातको अभावले सडक सञ्जालको विस्तार चुनौतीपूर्ण भएको देखिन्छ। दुर्गम क्षेत्रका खाद्यान्न, औषधि आपूर्ति, आवागमन, दैवी विपद् व्यवस्थापन, खोज–उद्धार र व्यापार–पर्यटन प्रवर्द्धनमा हवाई सेवाको महत्व उच्च छ। प्राकृतिक सुन्दरतादेखि साहसिक पर्यटनसम्मको सम्भावनाले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउने तर्क स्रोतले प्रस्तुत गर्छ।

विश्वस्तरमा ई.सं. १९०३ बाट हवाईयात्राको आरम्भ मानिँदै आएको सन्दर्भमा, नेपालमा ई.सं. १९४८ मा बेलायती नागरिक H. Wedler ले ‘Beach Banaya(?)’ भनिएको वायुयान काठमाडौँको गौचरण क्षेत्रमा अवतरण गराएको उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि ई.सं. १९४९ मा डकोटा–३ वायुयान त्यही भूभागमा अवतरण भयो। वि.सं. २००७ मा भारतको पटनाबाट Indian National Airways ले पहिलो वाणिज्यिक उडान गरेको उल्लेख छ। ई.सं. १९५४ मा गौचर विमानस्थल पिच गरिएको र सोही वर्ष शाही नेपाल वायुसेवा निगम स्थापना पछाडि गैरसैनिक हवाई उडान ऐन २०१५ लागू भएको भनाइ प्रस्तुत गरिएको छ।

वायुसेवा सञ्चालकहरू

नेपाल वायुसेवा निगम
यति एयरलाइन्स
बुद्ध एयर
कस्मिक एयर
अग्नी एयरलाइन्स
सीता एयर
गोरखा एयरलाईन्स
श्री एयरलाइन्स
हिमालयन एयरलाइन्स

प्रशिक्षण संस्थाहरू

हवाई उडानसम्बन्धी प्रशिक्षण संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेको उल्लेख छ; यद्यपि स्रोतमा विस्तृत नामावली खुलाइएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विकिपिडिया — “नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)

स्रोत र समीक्षाको अवस्था

स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q5124426
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)

नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।

यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_नागरिक_उड्डयन_प्राधिकरण (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_नागरिक_उड्डयन_प्राधिकरण

“नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_नागरिक_उड्डयन_प्राधिकरण. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_नागरिक_उड्डयन_प्राधिकरण.

@misc{nepaliencyclopedia_571,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -

स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_नागरिक_उड्डयन_प्राधिकरण · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा