धरान उपमहानगरपालिका

धरान उपमहानगरपालिका नेपालको कोशी प्रदेशभित्र पर्ने सुनसरी जिल्लाको एक प्रमुख शहरी इकाइ हो। यो सहर महाभारत पर्वत शृङ्खलाको काखमा, उत्तरको पहाडी भेग र दक्षिणको तराई मिल्ने भौगोलिक क्षेत्रमा अवस्थित छ। पहाड–तराई जोड्ने व्यापारिक केन्द्रको भूमिका, शिक्षा–स्वास्थ्यको फोकस र पर्यटन–व्यापारका पूर्वाधारका कारण धरान प्रदेशीय मात्र होइन, राष्ट्रिय सन्दर्भमा पनि महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

भौगोलिक अवस्थिति

धरान महाभारत पहाडको दक्षिणी किनारमा, पहाडी भू–भाग र समथर तराईबीचको अन्तरफलकमा बसोबास विकास भएको शहरी क्षेत्र हो। समुद्री सतहबाट यसको उचाइबारे स्रोतहरूमा फरक संख्या भेटिन्छ; कतिपयले करिब ३४९ मिटर उल्लेख गर्छन् भने कतिले करिब ३६५ मिटर बताउँछन्। पहाड र तराईबीचको यातायात तथा आपूर्ति सञ्जालको नाकाको रूपमा यसले क्षेत्रीय व्यापार–व्यवसायलाई जोड्ने भूमिका खेल्दै आएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

गोर्खाली एकीकरणअघिसम्म धरान क्षेत्र लिम्बुवान (पल्लो किराँत) अन्तर्गत विजयपुर राज्यको प्रभाव क्षेत्रमा पर्दथ्यो, जसलाई पछि पृथ्वीनारायण शाहले अधिराज्यमा समेटे। विक्रम संवत् १९५० तिर घना जङ्गल फँडानीबाट बसोबास सुरु भएको बोध गरिन्छ। त्यसपछि विभिन्न चरणमा योजनाबद्ध वस्ती विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ, र १९९० सालको भूकम्पपछि पुनर्संरचना पनि गरियो।

नामको व्युत्पत्ति

स्थानीय परम्परागत भनाइअनुसार, प्रारम्भिक जङ्गल फँडानीका बेला काठ चिर्न प्रयोग हुने ‘धरान/धराप’ शब्दबाटै सहरको नाम ‘धरान’ प्रचलनमा आएको मानिन्छ।

सैनिक केन्द्र र स्वास्थ्य शिक्षाको विकास

वि.स. २०१० (सन् १९५३) मा पूर्वी क्षेत्रका लागि ब्रिटिस गोर्खा भर्ती केन्द्र स्थापना भएपछि धरानमा जनचहलपहल तीव्रिकरण भयो। सो केन्द्र पछि बन्द भयो, र त्यसले प्रयोग गरेको जग्गा–पूर्वाधारलाई वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले सन् १९९३ देखि मर्मत–विस्तारसहित सञ्चालनमा ल्याएको छ।

प्रशासनिक विकास

धरानलाई नगरपालिका बनाइएको विषयमा नेपाल गजेटको २०१६ सालको मार्ग ६ गतेको अंकमा दफ्तरगत अभिलेख उल्लेख गरिएको पाइन्छ। वि.सं. २०१७ मङ्सिर १ मा औपचारिक घोषणा भएको यस नगरपालिकाको पहिलो नेतृत्वमा केदारनाथ खनाल (प्रमुख) र कृष्णप्रसाद श्रेष्ठ (उपप्रमुख) थिए। वि.सं. २०१८ मा देश १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा बाँडिँदा, धरान कोशी अञ्चलको सदरमुकामका रूपमा समेत तोकिएको थियो।

२०७१ वैशाख २५ मा पाँचकन्या क्षेत्र गाभिएर नगर फैलियो। त्यसै वर्ष मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषद्ले थप नगरहरू घोषणा गर्दै धरानलाई उपमहानगरको स्तरमा उकास्यो, जसअन्तर्गत विष्णुपादुका पनि समेटियो। सुरुमा ११ वडाबाट परिचालित शहर वि.सं. २०३५ मा बाँझगरा र घोपा गाउँ पञ्चायत समेटिँदा १९ वडामा पुगेको नगर क्षेत्र पछि पुनर्संरचना भई २७ वडासम्म पुगेकोमा हाल समायोजन भई २० वडामा सञ्चालनमा छ।

भू–क्षेत्र र जनसङ्ख्या

धरान उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १९२.६१ वर्ग कि.मी. छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार कुल जनसङ्ख्या १,६६,५३१ र घरधुरी ४२,३९६ रहेको छ। सोही अभिलेखअनुसार औसत जनघनत्व ८६४.६० व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मी. देखिन्छ।

समाज र संस्कृति

यस क्षेत्रमा सुनुवार, राई, लिम्बू र याक्खा समुदायको उल्लेख्य उपस्थिति छ, यद्यपि अन्य थुप्रै जाति–जनजातिको पनि बसोबास पाइन्छ। सहरमा ३६ वटा मठ–मन्दिर तथा देवस्थल रहेको उल्लेख छ, जसमा दन्तकाली मन्दिर, बुढासुब्बा मन्दिर, पिण्डेश्वर र विश्वकर्मा मन्दिर प्रमुख मानिन्छन्। स्थानीय संस्कार, साहित्यिक क्रियाकलाप र खेलकुदका गतिविधिले पनि शहरको पहिचानलाई सबल पारेका छन्।

शिक्षा र स्वास्थ्य पूर्वाधार

धरान पूर्वी नेपालको शैक्षिक केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ। यहाँ महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस, पूर्वाञ्चल इन्जिनियरिङ क्याम्पस र वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानजस्ता संस्थागत संरचनाले उच्च शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार गरेका छन्। यसबाहेक सरकारी तथा निजी तहका अन्य शैक्षिक संस्थाहरू पनि व्यापक संख्यामा सञ्चालनमा छन्।

अर्थतन्त्र र पूर्वाधार

पहाड–तराई जोड्ने व्यापारीक मार्गको केन्द्र भएकाले सेवाक्षेत्र र साना–मझौला उद्यमहरूले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई आधार दिएका छन्। सञ्चार पक्षमा इमेल, इन्टरनेट, मोबाइल, एसटीडी र आईएसडीसहितका दूरसञ्चार सेवाहरू उपलब्ध छन्। २०२९ सालमा करिब २०२ रोपनी क्षेत्रमा स्थापना गरिएको औद्योगिक क्षेत्रमा २५ उद्योग दर्ता भएका थिए, जसमा आधाभन्दा बढी अझै सञ्चालनमा रहेको उल्लेख पाइन्छ।

पर्यटन र धार्मिक स्थल

सहरभित्र रहेको घन्टाघर र भूकम्प स्मारक स्थानीय पहिचानका आकर्षण हुन्। धरानबाट केही माथि धनकुटा जिल्लातर्फ पर्ने भेडेटारबाट सहरसहित सुनसरी–मोरङका थुप्रै भू–भाग देखिने भएकाले यहाँ आउने आगन्तुकको गन्तव्य बन्छ। धरान कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षतर्फको पूर्वी प्रवेशद्वार मध्ये एक भएकाले धार्मिक–पर्यटनसँगै प्रकृति अवलोकनका निम्ति पनि आगमन हुनेगर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “धरान उपमहानगरपालिका”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरान_उपमहानगरपालिका (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). धरान उपमहानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरान_उपमहानगरपालिका

“धरान उपमहानगरपालिका.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरान_उपमहानगरपालिका. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “धरान उपमहानगरपालिका.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरान_उपमहानगरपालिका.

@misc{nepaliencyclopedia_105,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {धरान उपमहानगरपालिका},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - धरान उपमहानगरपालिका
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -