ज्योति प्रकाश तामाङ

ज्योति प्रकाश तामाङ भारतीय खाद्य सूक्ष्मजीवविज्ञानी र सिक्किम केन्द्रीय विश्वविद्यालयका वरिष्ठ प्राध्यापक थिए। उनको काम भारत, नेपाल, भूटान र दक्षिण-पूर्व एशियाका किण्वित खानेकुरा र मदिराजन्य पेयहरूमा केन्द्रित थियो। २००५ मा भारत सरकारको National Bioscience Award for Career Development पाए। दार्जिलिङ (पश्चिम बङ्गाल) जन्मिएका तामाङ नेपालबाहिरको नेपाली/गोर्खा समुदायका वैज्ञानिकका रूपमा पनि चिनिए। २९ अप्रिल २०२५ मा उनी सिलिगुडीमा निधन भए।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

तामाङको जन्म १६ नोभेम्बर १९६१ मा दार्जिलिङ पर्वतीय जिल्ला, पश्चिम बङ्गाल, भारतमा भयो। माध्यमिक अध्ययन दार्जिलिङका टर्नबुल हाई स्कूल, दार्जिलिङमा १९७७ मा पूरा गरे र १९७९ मा सेंट जोसेफ्स कलेज, दार्जिलिङबाट कक्षा XII पास गरे। उत्तर बंगाल विश्वविद्यालयअन्तर्गतको दार्जिलिङ सरकारी कलेजबाट १९८२ मा बी.एस्सी. (अर्थात् सम्मान सहित), १९८४ मा सूक्ष्मजीवविज्ञानमा एम.एस्सी. स्वर्णपदकसहित प्राप्त गरे। उनले १९९२ मा सोही विश्वविद्यालयबाट सूक्ष्मजीवविज्ञानमा पीएचडी पूरा गरे।

शैक्षिक र प्रशासनिक सेवा

तामाङ १९८६ देखि २०११ सम्म सिक्किम सरकारी कलेज, ताडोङको वनस्पति विज्ञान विभागमा सह-प्राध्यापकका रूपमा कार्यरत रहे। २०११ देखि उनले सिक्किम केन्द्रीय विश्वविद्यालयमा अध्यापन तथा अनुसन्धान जारी राखे। त्यहाँ उनले शैक्षिक संयोजक, School of Life Sciences का डिन, विश्वविद्यालयका प्रथम रजिष्ट्रार, प्राध्यापक र कार्यवाहक उपकुलपति लगायतका जिम्मेवारी सम्हाले।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र शोधवृत्ति

पीएचडीपछि १९९४–१९९५ मा उनले दुई संस्थामा पश्च-डॉक्टोरल काम गरे—पहिले त्सुकुबास्थित National Food Research Institute मा संयुक्त राष्ट्र विश्वविद्यालय–किर्न ब्रुअरी कम्पनीको फेलोशिपमा, र पछि कार्ल्सरुहेको Institute of Hygiene and Toxicology मा वोल्क्सवागन फाउण्डेशन फेलोशिपमा। २००९–२०१० मा जापानको क्योटोस्थित शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गतको Research Institute of Humanity and Nature मा भ्रमणशील प्राध्यापक रहे। त्यसबाहेक दक्षिण कोरियाको चोनबुक राष्ट्रिय विश्वविद्यालय अस्पताल, जियोन्जु र जापानको एआईएसटी, त्सुकुबामा पनि भ्रमणशील प्राध्यापकका रूपमा काम गरे।

अनुसन्धान क्षेत्र र वैज्ञानिक योगदान

तामाङले जातीय/समुदाय-आधारित किण्वित खाद्य र पेयको सूक्ष्मजीव समुदाय, परम्परा र पोषणात्मक–स्वास्थ्य पक्षमा व्यापक अध्ययन गरे। उनका परियोजनाहरूमा खाद्य पुरातनता र संस्कृतिदृष्टि, गैस्ट्रोनोमी, मेटाट्याक्सोनोमिक्स, मल्टि–ओमिक्स, स्टार्टर संस्कृतिको विकास, खाद्य सुरक्षा, प्रोबायोटिक्स, पूर्ण जीनोम अनुक्रमण, पोषण र स्वास्थ्य लाभ समेटिन्थे।

परम्परागत सूक्ष्मजीव वर्गीकरणभन्दा जीन-अनुक्रममा आधारित पहिचान विधि अपनाउन उनले भारतका जातीय किण्वित खाद्य र पेयको सूक्ष्म–र काइयोबायोम अध्ययनमा निर्णायक धक्का दिए। उनको प्रकाशनमा किनेमा, टोढी, टेम्पे, कोजी, केफिर, लााल दही (भारतीय जातीय दही), क्याम्बोडियाको सिएङ र कोरियाली च्योङ्गगुकजाङजस्ता परिकारहरूका सूक्ष्मजीव समुदाय र कार्यात्मक बायोमार्करहरूबारे प्रतिवेदन समेटिएका छन्।

प्रकाशनहरू

उनले किण्वित खाद्य र पेय क्षेत्रमा आधारग्रन्थका रूपमा प्रख्यात कृतिहरू लेखे/सम्पादन गरे। पुस्तकहरूको कुल सङ्ख्याबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ; कम्तीमा सात कृतिहरू प्रकाशित/सम्पादित गरेका स्पष्ट देखिन्छ। चयनित कृतिहरू:

• Microbiology and Health Benefits of Traditional Alcoholic Beverages (सम्पा., २०२४, Elsevier)
• Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of India: Science History and Culture (२०२०, Springer Nature)
• Insights of Fermented Foods and Beverages: Microbiology and Health-Promoting Benefits (सम्पा., २०२२, Frontiers Media)
• Microbiology of Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of the World (सम्पा., २०१९, Frontiers Media)
• Ethnic Fermented Foods and Alcoholic Beverages of Asia (२०१६, Springer)
• Health Benefits of Fermented Foods and Beverages (२०१५, CRC Press)
• Himalayan Fermented Foods: Microbiology, Nutrition, and Ethnic Values (२०१०, CRC Press)

उनका सह-सम्पादित/सम्बद्ध अन्य कृतिहरू र अनुसन्धान लेखहरूमा किम्ची तथा हिमाली सोयाभन्दा बनेका विविध परिकारहरूका बहु-ओमिक्स विश्लेषणका प्रतिवेदन पनि समावेश छन्।

पुरस्कार र सम्मान

• Women’s Association Award, संयुक्त राष्ट्र विश्वविद्यालय (१९९६)
• National Bioscience Award for Career Development, भारत सरकार (२००५)
• Gourmand World Cookbook Award (२०१०)
• फेलो, Biotech Research Society of India (२००६)
• फेलो, Indian Academy of Microbiological Sciences (२०१०)
• फेलो, National Academy of Agricultural Sciences (२०१३)
• फेलो, भारतीय राष्ट्रिय विज्ञान प्रतिष्ठान (Indian National Science Academy) (२०२२)
• फेलो, National Academy of Sciences, India (२०२२)
• ICIMOD–Mountain Chair, आईसीआईएमओडी (२०१९–२०२२)
• Global Kimchi Ambassador, World Institute of Kimchi, दक्षिण कोरिया (मिति उल्लेख छैन)

निधन

तामाङको २९ अप्रिल २०२५ मा सिलिगुडी, भारतमा ६३ वर्षको उमेरमा निधन भयो। जीवितै हुँदासम्म उनी सिक्किम केन्द्रीय विश्वविद्यालयमै कार्यरत रहे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ज्योति प्रकाश तामाङ”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्योति_प्रकाश_तामाङ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). ज्योति प्रकाश तामाङ [Jyoti Prakash Tamang]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्योति_प्रकाश_तामाङ

“ज्योति प्रकाश तामाङ [Jyoti Prakash Tamang].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्योति_प्रकाश_तामाङ. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “ज्योति प्रकाश तामाङ [Jyoti Prakash Tamang].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्योति_प्रकाश_तामाङ.

@misc{nepaliencyclopedia_862,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {ज्योति प्रकाश तामाङ [Jyoti Prakash Tamang]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6_%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - ज्योति प्रकाश तामाङ [Jyoti Prakash Tamang]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6_%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -