ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह

ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह नेपालका अन्तिम शाह वंशीय राजा तथा दुई पटक सिंहासनमा आरूढ हुने इतिहासका पहिलो व्यक्ति मानिन्छन्। २००७ सालतिरको राजनीतिक उलटफेरमा राणा शासकहरूले उनलाई बालक अवस्थामा राजा माने। २०५८ जेठ १९ को नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डपछि दोहोर्‍याएर सिंहासन सम्हाले। त्यसपछिको प्रत्यक्ष हस्तक्षेप, द्वन्द्व र २०६२/०६३ को आन्दोलनपछि प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापना भई राजतन्त्र अन्त्यतिर उन्मुख भयो।

प्रारम्भिक जीवन

ज्ञानेन्द्र युवराज महेंद्रका द्वितीय पुत्रका रूपमा काठमाडौँको पुरानो नारायणहिटी दरबारमा जन्मिएका हुन्। राजज्योतिषीय सल्लाहका कारण नवजातलाई केही समय मामाघरमै पालेको भनाइ स्रोतमा उल्लेख छ। २००७ सालतिर उनका पिता महेंद्र र हजुरबुवा त्रिभुवन भारततर्फ पुगेका बेला, नेपालमै रहेकामा उनी मात्र राजपरिवारका सदस्य थिए। सो अवस्थामै राजसत्ता खाली नरहोस् भन्ने तर्कसहित राणा पक्षले उनलाई अस्थायी विकल्पका रूपमा अघि सार्‍यो।

पहिलो राज्यारोहण (२००७ साल)

राणा शासनको संकट बैठकपछि मोहनशमशेरको नेतृत्वमा ज्ञानेन्द्रलाई राजा स्वीकार्ने निर्णय गरियो। कात्तिक २२ गते हनुमानढोकास्थित नासलचोकमा उनी राज्याभिषेकमा उपस्थित गराइए, र समारोहमा बेलायती प्रतिनिधि आए पनि भारतका दूत उपस्थित भएको विवरण स्रोतमा पाइन्छ। नयाँ राजाको नाममा सिक्का टकसाल गरिएको र वार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ सर्भिस बजेट तोकिएको उल्लेख छ। २००७ को दिल्ली सम्झौतापछि राणा शासन अन्त हुँदै त्रिभुवन फिर्ता आए र सिंहासन पुनः तिनकै हातमा गयो।

शिक्षा, भूमिका र पारिवारिक जीवन

राजकुमार वेला उनले दाजु वीरेन्द्रसँगै दार्जिलिङको सेन्ट जोसेफ स्कुलमा अध्ययन गरे। त्यसपछि उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सन् १९६९ मा स्नातक उपाधि हासिल गरेका थिए। वीरेन्द्रको राज्याभिषेकका सन्दर्भमा उनी सल्लाहकार समितिको अध्यक्ष बनेको र "श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष" का अध्यक्ष भएर वि.सं. २०५८ सम्म जिम्मेवारी सम्हालेको जानकारी छ। वैशाख १८, २०२७ मा उनको विवाह कोमल राज्य लक्ष्मी देवीसँग भयो; सन्तानमा पारस शाह र प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी छन्।

नारायणहिटी घटना र दोस्रो राज्यारोहण

२०५८ जेठ १९ को साँझ दरबारभित्र गोलीकाण्ड भयो, जसमा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, राजपरिवारका धेरै सदस्यलगायत मारिएको बताइएको छ। भोलिपल्ट अचेत अवस्थामा रहेका दीपेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो र ज्ञानेन्द्रलाई नायबी भूमिकामा राखियो। जेठ २२ मा दीपेन्द्रको निधनपछि ज्ञानेन्द्र पुनः राजा घोषित भए। छानबिनका लागि केशवप्रसाद उपाध्याय र तारानाथ रानाभाट सदस्य रहेको उच्चस्तरीय समिति बनेको थियो; माधवकुमार नेपालले राजनीतिक दलको निर्णयअनुसार त्यहाँबाट राजीनामा दिए। समितिले प्रस्तुत प्रतिवेदनमा नशा प्रभावमा परेका युवराजले गोली चलाएको निष्कर्ष आधिकारिक रूपमा समेटिएको छ; तर शंकाहरूबारे स्वतन्त्र प्रमाण पुष्टि नभएको टिप्पणी पनि देखिन्छ।

द्वन्द्व, सङ्कटकाल र प्रत्यक्ष शासन

उनी पुनः गद्दी चढ्दासम्म नेकपा (माओवादी)द्वारा सञ्चालित सशस्त्र आन्दोलन तीव्र भइसकेको थियो। २०५८ असारतिर सुरक्षाकर्मीहरूमाथि आक्रमण, त्यसपछिका घटनाक्रम र सरकार–सेना समन्वयसम्बन्धी विवादले राजनीतिक तनाव बढ्यो; गिरिजाप्रसाद कोइरालाका कदमबारे राजपक्ष असन्तुष्ट रहेको विवरण पाइन्छ। २०५८ मङ्सिर ८–११ बीच दाङको घोराहीमा सेनामाथि आक्रमणसहित स्याङ्जा र सोलुखुम्बुमा हिंसात्मक कारबाही भएपछि आतङ्ककारी घोषणा र देशव्यापी सङ्कटकाल लाग्यो। २०५९ असोज ८ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले निर्वाचनका नाममा प्रतिनिधि सभा विघटन गरे तर निर्वाचन समयमै हुन सकेन। २०६१ माघ १७ मा ज्ञानेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन घोषणा गरी मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन गरे; त्यसमा डा. तुलसी गिरी उपाध्यक्षका हैसियतले, र अन्य केही व्यक्तिहरू फरक–फरक मन्त्रालय सम्हाल्ने गरी समावेश थिए।

संसद पुनर्स्थापना र राजतन्त्रको अन्त्य

२०६२/०६३ को आन्दोलनमा सात दलीय गठबन्धन सक्रिय रहँदा माओवादी पक्ष वार्ताबाट शान्तिपूर्ण लाइनमा आयो र १२ बुँदे सहमति सार्वजनिक भयो। २०६३ वैशाख ११ मा राजाले देशवासी समक्ष सम्बोधन गर्दै २०५८ जेठ ८ मा विघटित प्रतिनिधि सभा पुनः कायम गर्ने घोषणा गरे, र वैशाख १५ का लागि बैठक बोलाइयो। पछि प्रजातान्त्रिक शासन पुनर्स्थापित हुँदै राजतन्त्रको अन्त्य गर्ने राजनीतिक प्रक्रिया अघि बढ्यो, जसका परिणामस्वरूप ज्ञानेन्द्र अन्तिम शाहवंशीय राजा बने। त्यसपछि उनी बालाजु माथिको नागार्जुन जंगलभित्र रहेको दरबारमा बस्दै आएका छन्, र नारायणहिटी दरबारलाई सरकारले संग्रहालय घोषित गर्‍यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्ञानेन्द्र_वीरविक्रम_शाह (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह [Gyanendra Bir Bikram Shah]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्ञानेन्द्र_वीरविक्रम_शाह

“ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह [Gyanendra Bir Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्ञानेन्द्र_वीरविक्रम_शाह. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह [Gyanendra Bir Bikram Shah].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/ज्ञानेन्द्र_वीरविक्रम_शाह.

@misc{nepaliencyclopedia_180,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह [Gyanendra Bir Bikram Shah]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह [Gyanendra Bir Bikram Shah]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -