चित्तधर हृदय

चित्तधर हृदय नेपाल भाषा र नेपाली साहित्यका प्रभावशाली कवि थिए, जसको जन्मनाम चित्तधर तुलाधर हो। उनले मातृभाषाको प्रतिष्ठाका लागि सिर्जनाशील जीवन समर्पित गरे र राजनीतिक दमनको जोखिम स्विकारे। सन् १९५६ मा राजा महेन्द्रले ‘कवि केशरी’ सम्मान प्रदान गरे, जसले २०औँ शताब्दीको नेपाली साहित्यमा उनको केन्द्रीय स्थान पुष्टि गर्‍यो। मृत्यु ९ जुन १९८२ मा भयो।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

हृदयको जन्म काठमाडौंको न्याता तुन्छेनमा भएको थियो, उनी ल्हासा व्यवसायसँग जोडिएको नेवार व्यापारी परिवारका थिए। उनका पिता द्रव्यधर तुलाधर र आमा ज्ञानलक्ष्मी तुलाधर थिए, र बहिनी मोतीलक्ष्मी उपासिका लेखनमा सक्रिय थिइन्। परिवारको व्यापार ल्हासा–काठमाडौँ बीच चल्दाजुल्दा पनि उनले पैतृक पेशा रोजेनन् र नेपाल भाषा साहित्यलाई आफ्नो मुख्य कार्यक्षेत्र माने। सन् १९२० मा उनको विवाह ज्ञान प्रभा कंसाकारसँग भयो।

कारागार, दमन र लेखकीय मोड

नेपाल भाषा लेखनमा रोक लगाइएको परिवेशमा उनले आफ्नो साहित्यिक यात्रा सुरु गरे र नेपाल भाषा पुनर्जागरण धारासँग सम्बन्धित रहे। सन् १९३३ मा एस.पी. र डी.पी. उपासकले कालिम्पोङबाट ‘पद्य निकुञ्ज’ प्रकाशित गरे, तर काठमाडौँ पुग्नुअघि चिसापानी गढीमा सबै प्रतिहरू जफत गरियो। आमाको निधनप्रति समर्पित ‘आमा’ जस्ता कविताले मातृभाषाबाट वञ्चितीकरणको पीडा मुखरित गरे, र ‘आमाविहीन सन्तान’ हस्ताक्षरले राज्यको आँखा चर्को पर्‍यो।

यसै कारण उनीविरुद्ध कठोर मुद्दा चल्यो र सन् १९४१ मा कैद जीवन सुरु गर्नुपर्‍यो। फैसला अवधिमा स्रोतहरूमा मतभेद छ—कतै पाँच वर्ष भनेको छ, कतै छ वर्ष—तर उनी ११ नोभेम्बर १९४५ मा रिहा भए। यस अवधिमा सिद्धिचरण श्रेष्ठ र फत्तेबहादुर सिंह जस्ता कविहरू पनि नेपाल भाषामा लेखेको अभियोगमा जेल परेका थिए।

प्रमुख कृतिहरू

कारागारमै उनले आफ्नो महत्त्वपूर्ण कृति ‘सुगता सौरभ’ लेखे, जुन बुद्धको जीवनकथालाई उन्नाइस सर्गमा विस्तृत गरेको महाकाव्य हो। पाण्डुलिपि बहिनी मोतीलक्ष्मी उपासिकाको मद्दतमा गोप्य रूपमा बाहिर पुर्‍याइयो; कृति सन् १९४६ मा तयार भई सन् १९४९ मा कोलकाताबाट छापियो। यसलाई सौन्दर्य र सिद्धान्त दुवै दृष्टिले सुदृढ मानिन्छ।

उनको ‘मिम्मानहपौ’ उपन्यास–लामो पत्र हो, जसमा तिब्बतको राजधानीबाट टाढा परेका नेवार व्यापारीको सामाजिक–सांस्कृतिक चेत अवतरित हुन्छ; कृति सन् १९६८ मा प्रकाशित भयो। सन् १९४७ मा निस्किएका छ वटा लघुकथाहरू आधुनिक नेपाल भाषा कथामा ऐतिहासिक मोड ठहरिन्छन्। त्यतै, धर्मोदय सभाद्वारा वाराणसीबाट प्रकाशित ‘झी माका’ बालकथासङ्ग्रहले नेवार समाजको घनीभूत आन्तरिक संसार उजागर गर्छ।

‘सुगता सौरभ’ को अंग्रेजी अनुवाद टोड टी. लुइस र सुवर्णमान तुलाधरले गरेका हुन्, र यसअघिको संस्करण तीर्थराज तुलाधरको अनुवादमा सन् १९९८ मा नेपाल भाषा प्रज्ञा प्रतिष्ठानले छापेको थियो। उनले सुगता सौरभलाई “छोरा” र मिम्मानहपौलाइ “छोरी” भनेर स्नेहसहित सम्बोधन गर्थे।

संगठनात्मक गतिविधि र सम्पादन

हृदयले सन् १९५१ मा अन्य अग्रणी लेखकहरूसँग मिलेर नेपाल भाषा परिषद् स्थापना गरे। यस संस्थाको औपचारिक उद्घाटन तारावीर सिंहको घरमा कार्यक्रम गरेर, कवि योगवीर सिंह कंसाकारकी पत्नी बुद्धमाया कंसाकारले ७ जुन १९५३ मा गरिन्। परिषद्को कार्यालय पछि उनको आफ्नै घर, न्याता तुन्छेनमा सरेको थियो, र उनले सम्पत्ति पनि अर्पण गरे।

उनी सन् १९५२–१९५६ सम्म परिषद्ले प्रकाशन गरेको ‘नेपाल ऋतु पाउका’ का सम्पादक रहे। यस प्रकाशनका सामग्रीहरू सन् १९५४ मा हाईस्कूल, १९६० मा मध्यवर्ती, १९६२ मा स्नातक र १९७९ मा स्नातकोत्तर तहको अध्ययनक्रममा अन्कित गरिएका थिए।

कला र चित्रण

सन् १९४१–१९४५ को कैद बेलामा उनी कलाकार चन्द्रमान सिंह मास्केसँग भेटिए र गोप्य रूपमा हातको तालिम लिए। जेलबन्दीका बीच उनले वाटर कलर पेन्सिल र मसीमा धेरै चित्रहरू बनाए, जसमा बौद्ध–हिन्दू देवता र विधिका दृश्यहरू प्रतिविम्बित छन्। ‘सुगत सौरभ’ का रंगीन चित्रण मास्केले नै तयार पारेका थिए।

उत्तरार्ध जीवन र स्वास्थ्य

हृदयलाई जीवनको उत्तरार्धमा हृदयघात भयो, जसले दाहिने हात र खुट्टा पक्षघात बनायो। त्यसपछि उनले देब्रे हातले लेख्ने अभ्यास गरेर कविता र निबन्ध सिर्जनालाई निरन्तरता दिए। ९ जुन १९८२ मा नेपाल भाषा परिषद्को बैठकको अध्यक्षता गर्दै गर्दा उनी ढले र सोही मितिमा निधन भयो।

सम्मान, स्मारक र विरासत

सन् १९५६ को ‘कवि केशरी’ उपाधिभन्दा बाहेक, उनको स्मृतिमा नेपाल हुलाक सेवा विभागले ३१ डिसेम्बर १९९२ मा स्मारक टिकट निकाले। विश्व कविता दिवसमा सार्क लेखक तथा साहित्य प्रतिष्ठानले २१ मार्च २००७ मा शताब्दी समारोह आयोजना गर्‍यो। ८ नोभेम्बर २००८ मा कालीमाटी चौराहेमा उनको मूर्ति स्थापना भई तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले अनावरण गरे। काठमाडौँ महानगरपालिकाले मध्य सहरको एउटा मार्गलाई ‘चित्तधर मार्ग’ नाम दिएको छ।

उनको न्याता तुन्छेनस्थित घर २०१० मा भारतीय सहयोगमा पुनर्निर्माण भई ‘चित्तधर हृदय स्मारक संग्रहालय’ को रूपमा २० जुलाई २०१३ मा खुल्यो। संग्रहालयमा तस्बिर, पुस्तक, स्केच, निजी सामग्री र घरायसी वस्तु संरक्षित छन्; उनी बस्ने–लेख्ने कोठा मौलिक रूपमा जतन गरिएको छ। यो ऐतिहासिक खण्डको घर परम्परागत नेवार काठ–झ्यालसहितको वास्तु नमुना हो, जसले मन्दिर र इनारसमेत अट्ने सामुदायिक आँगन अँगालेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चित्तधर हृदय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चित्तधर_हृदय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). चित्तधर हृदय [Chittadhar Hridaya]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चित्तधर_हृदय

“चित्तधर हृदय [Chittadhar Hridaya].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चित्तधर_हृदय. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “चित्तधर हृदय [Chittadhar Hridaya].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/चित्तधर_हृदय.

@misc{nepaliencyclopedia_528,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {चित्तधर हृदय [Chittadhar Hridaya]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A7%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - चित्तधर हृदय [Chittadhar Hridaya]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A7%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A5%83%E0%A4%A6%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -