कञ्चनजङ्घा हिमाल

कञ्चनजङ्घा हिमाल नेपाल र भारतको सिमानामा फैलिएको, ८,५८६ मिटर अग्लो विश्वको तेस्रो सर्वोच्च शिखर हो। यसलाई पश्चिमतर्फ तमोर नदी, उत्तरतर्फ ल्होनाक चु र जोङ्सोङ ला भञ्ज्याङ, र पूर्वतर्फ टिस्टा नदीले घेरेका छन्। पाँच प्रमुख चुचुरामध्ये तीन (मुख्य, मध्य र दक्षिण) सिमानामै पर्छन्। मुख्य शृङ्खला ताप्लेजुङ जिल्लाको उत्तर–पूर्वी भागमा पर्छ र भारतीयतर्फ सिक्किममा अवस्थित छ।

स्थान र भौमिति

कञ्चनजङ्घा हिमालयको एक प्रमुख शृङ्खला हो जसमा ७,००० मिटरभन्दा माथिका १६ शिखर समेटिएका छन्। यो सगरमाथाको पूर्व–दक्षिणपूर्वतिर करिब १२५ किमि पर, विशाल हिमालय शृङ्खलाबाट करिब २० किमि दक्षिणतिर उठेको भू–पिण्ड हो। दक्षिणतिर ३,०००–३,५०० मिटर उचाइको सिङ्गलिला हिमशृङ्खलाले सिक्किमलाई नेपाल र उत्तर–पश्चिम बङ्गालबाट अलग गर्छ। पश्चिमी सीमा जोङ्सोङ लाबाट गिङ्साङ हुँदै कञ्चनजङ्घा हिमनदी, घुन्सा उपत्यका र तमोर प्रणालीतर्फ तानिएको छ।

शृङ्खलाको उत्तर खण्डमा यालुङ काङ (कञ्चनजङ्घा पश्चिम), कञ्चनजङ्घा मध्य र दक्षिण, काङबाचेन, किराँत चुली र गिम्मिगेला चुली परेर जोङ्सोङ लासम्म फैलिएका छन्। पूर्वी छेउमा सिक्किमको सिनिओल्चु देखिन्छ, दक्षिणी भाग नेपाल–सिक्किम सीमासँगै चलेर काब्रु प्रथमदेखि तृतीय भागसम्म पुग्छ, र पश्चिमतिर कुम्भकर्ण हिमालतर्फ समेटिन्छ।

हिमनदी, जलनिकास र जलवायु प्रभाव

कञ्चनजङ्घाबाट चार प्रमुख हिमनदी प्रणाली बग्छन्। उत्तर–पूर्वतर्फ जेमु र दक्षिण–पूर्वतर्फ तालुङ हिमनदीहरू टिस्टा नदीमा मिसिन्छन्। दक्षिण–पश्चिमको यालुङ र उत्तर–पश्चिमको काङ्चेन हिमनदीहरू अरुण नदी तथा कोशी नदीतिर बग्छन्। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि फैलिएको हिमनदी क्षेत्रको कूल आयतन करिब ३१४ वर्ग किमि छ। यहाँ १२० हिमनदी सूचीकृत छन्, जसमध्ये १७ वटा भग्नावशेषले ढाकिएका छन्। १९५८–१९९२ बीच परीक्षण गरिएका ५७ मध्ये आधाभन्दा बढी हिमनदीहरू सम्भवतः तापक्रमवृद्धिका कारण पछि हटेका देखिन्छन्।

यो क्षेत्र ब्रह्मपुत्र नदीको खाडीको सबैभन्दा उचाइमा पर्छ र दक्षिण–पूर्वी एसियाली मनसुनको प्रवाह–सम्बन्धी प्रक्रियामा प्रभावकारी मानिएको छ। कञ्चनजङ्घा कोशी नदीको जलाधारमा पर्ने ८,००० मिटरभन्दा माथिका शिखरहरूमध्ये एक हो।

नाम र व्युत्पत्ति

यस शृङ्खलाको प्राचीन रैथाने नाम “सेसेलुङ चन्जनलुङ” उल्लेख गरिएको छ। नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्। एक मत अनुसार शेर्पा/तिब्बती भाषिक मूलका “कार्मा” (तारा) र “जोङ्ङा/जोङ्गा” (किल्ला–पाँच) मिलेर बनेको रूप समयसँगै अपभ्रंश भई “कञ्चनजङ्घा” भएको मानिन्छ। अर्का व्याख्या अनुसार संस्कृत “कञ्चन” (सुन) र “जङ्घा” (भोट–बर्मेली मूलको शब्दबाट आगत) मिलेर बनेको भनिएको छ। कतिपयले लिम्बू भाषाबाट पनि नाम आएको दाबी गर्छन्। स्रोतहरूमा मतभेद छ।

मापन र श्रेणीकरण

सन् १८५२ सम्म कञ्चनजङ्घालाई विश्वकै उच्च शिखर ठानिएको थियो। तर भारतको विशाल त्रिकोणमितीय सर्वेक्षणद्वारा १८४९ मा भएको पठन–मापनका आधारमा, त्यतिबेला “शिखर १५” भनेर चिनिने सगरमाथा नै सर्वोच्च भएको निष्कर्ष निकालियो। आवश्यक प्रमाणीकरणपछि १८५६ मा कञ्चनजङ्घा तेस्रो अग्लो शिखरका रूपमा आधिकारिक रूपमा मान्यता प्राप्त भयो।

भौगोलिक प्रमुखता (स्वतन्त्र कद) को दृष्टिले यसको मुख्य “कोल” ४,६६४ मिटरमा छ। विश्वव्यापी प्रमुखता–श्रेणीकरणमा यो २९औँ स्थानमा राखिएको छ, र हिमालयभित्र सगरमाथापछि चौथो प्रमुख शिखरका रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।

आरोहण मार्ग र प्रारम्भिक अन्वेषण

शिखरसम्म पुग्ने चार मार्ग वर्णित छन्—तीन नेपालतर्फका (दक्षिण–पश्चिम, उत्तर–पश्चिम र उत्तर–पूर्व) र एक सिक्किम (भारत)तर्फको उत्तर–पूर्व मार्ग। सिक्किमबाटको मार्ग सिर्फ़ केही पटक मात्र सफल प्रयोग भएको थियो; भारत सरकारको नीतिअनुसार सन् २००० देखि उक्त मार्ग बन्द छ।

उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यतिर जोसेफ डाल्टन हुकरले (१८४८–१८४९) उत्तरी सिक्किम र पूर्वी नेपालमा वनस्पति सङ्कलन र वितरणअध्ययन गर्दै कञ्चनजङ्घा फेदीसम्म घुमे। १८५५ मा हर्मन स्लागिन्टविटले सिङ्गलिला शृङ्खलासम्म बटौला गरे। १८७९–१८८१ मा शरतचन्द्र दास र लामा उग्येन–ग्यात्सो तिब्बत यात्रामा यस क्षेत्र पार गर्दै गए–आए। १८८३ मा विलियम उडम्यान ग्राहमको टोली काब्रु नजिकसम्म पुगेको अभिलेख छ। १८८५–१८८६ मा रिन्जिन नामग्यालले उत्तर र पश्चिम भागको नक्साङ्कन गरी सीमाक्षेत्रको रूपरेखा स्पष्ट गरे। १८९९ मा डग्लस फ्रेसफिल्ड र भितोरियो सेल्लाको टोलीले विस्तृत फोटोग्राफिक अभिलेख निर्माण गर्‍यो। १९०५ मा एलेस्टर क्राउलीको नेतृत्वमा दक्षिण–पश्चिमबाट चढ्ने पहिलो गम्भीर प्रयास भयो, जसले करिब ६,५०० मिटर उचाइ छोयो।

प्रथम र उल्लेख्य आरोहण

प्रथम सफल आरोहण सन् १९५५ मा जो ब्राउन र जर्ज ब्यान्डले २५ मे का दिन दक्षिण–पश्चिम (यालुङ) मार्गबाट गरे। स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार “चुचुरो यथावत् रहने” प्रतिबद्धता मान्दै उनीहरू वास्तविक टुप्पोभन्दा केही तल रोके; यो प्रथा पछि आएका समूहहरूले पनि दोहोर्याएका छन्। २६ मे मा नर्मन हार्डी र टोनी स्ट्रेथरले पनि शिखर प्राप्त गरे।

पछिल्ला उल्लेख्य आरोहणमा—१९७३ मा जापानी टोलीका युताका आगेता र ताकेओ मात्सुदाले यालुङ काङ (कञ्चनजङ्घा पश्चिम) चुमे, मात्सुदा बेपत्ता भए। १९७७ मा भारतीय सेनाको टोलीले उत्तर–पूर्व मार्ग सफल बनायो। १९७८ मा पोल्यान्डेली समूहले दक्षिण र मध्य शिखरहरू प्रथमपटक चुमे। १९७९ मा डग स्कट, पिटर बोर्डम्यान र जो टास्करले अक्सिजनविना उत्तरतर्फ नयाँ मार्ग बनाए। १९९८ मा ज्ञानेट (जिनेट) ह्यारिसनले अक्सिजनविना उत्तरतर्फ महिलाबाट प्रथम शिखरारोहण गरिन्। २००९ मा एदुर्ने पासाबान र किङ्गा बारानोस्काले शिखर चुमे; २०१४ मा बुल्गेरियाली बोयन पेत्रोभ अक्सिजनविना सफल भए, सोही वर्ष छन्दा गायेन शिखरमा पुगेपछि हिमपहिरोमा परी निधन भयो। १९९० को दशकमा मुख्य शिखर चढ्दा मृत्यु–दर २०% भन्दा माथि पुगेको अभिलेख छ।

संरक्षण र जीव–विविधता

कञ्चनजङ्घा क्षेत्र तीन भिन्न पारिस्थितिक क्षेत्रमा फैलिएको छ—पूर्वी हिमालयका कोणधारी वन, उच्चपर्वतीय झाडी–घाँसेमैदान र तराई–दुआर साभाना/घाँसेभूमि। नेपाल, भारत, भुटान र चीनतर्फ मिलेर ६,०३२ वर्ग किमि आसपासका १४ संरक्षित क्षेत्र यस परिसरमा पर्दछन्। नेपालतर्फ कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र, सिक्किमतर्फ कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज, वर्षे गुराँस, फाम्बोन्ग ल्हो, क्योङ्नोस्ला, मेनम, सिङ्गा गुराँस र पाङ्लखा अभयारण्यहरू, दार्जिलिङतर्फ जोडपोखरी, सिङ्गलिला राष्ट्रिय निकुञ्ज, सिञ्चल, महानन्द र न्योरा उपत्यका निकुञ्ज समावेश छन्; भुटानतर्फ जिग्मे खेसर प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र पर्दछ। वनस्पतिमा गुराँस र सुनगाभा उल्लेखनीय छन्; जनावरतिर हिम चितुवा, एशियाली कालो भालु, हाब्रे, सेतोकण्ठे कस्तुरी, चिलिमे र तीतर जस्ता प्रजाति पाइन्छन्।

पर्यटन र दृश्यावलोकन

नेपालतर्फको विकटता र भारततर्फको पहुँच–सिमितताका कारण यो क्षेत्रको पर्यटन दबाब तुलनात्मक रूपमा कम छ। तथापि, सिक्किमतर्फ पदयात्रा अनुमति दिइएको छ, र गोएचा ला भञ्ज्याङ हुँदै कञ्चनजङ्घाको दक्षिण–पूर्वी भाग नजिकैसम्म पुग्ने पदयात्रा लोकप्रिय बन्दै गएको छ। दृश्यावलोकनका लागि दार्जिलिङको टाइगर हिल, गान्तोक र जलपाइगुडी वरपरबाट शृङ्खला स्पष्ट देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कञ्चनजङ्घा हिमाल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कञ्चनजङ्घा_हिमाल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). कञ्चनजङ्घा हिमाल [Kangchenjunga]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कञ्चनजङ्घा_हिमाल

“कञ्चनजङ्घा हिमाल [Kangchenjunga].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कञ्चनजङ्घा_हिमाल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “कञ्चनजङ्घा हिमाल [Kangchenjunga].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/कञ्चनजङ्घा_हिमाल.

@misc{nepaliencyclopedia_117,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {कञ्चनजङ्घा हिमाल [Kangchenjunga]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%98%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - कञ्चनजङ्घा हिमाल [Kangchenjunga]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%98%E0%A4%BE_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -