हाब्रे रातो पाण्डा (Ailurus fulgens) नामले चिनिने सानो आकारको, मुख्यतः रातिकालीन र वृक्षवासी स्तनधारी हो। यो प्रायः समशितोष्ण बाँस–गुराँस वनयुक्त उच्च पहाडी भूभागमा बस्छ र नेपाल, चीन, वर्मा तथा भुटानमा भेटिन्छ। विश्वभर करिब २,५०० को मात्र अनुमानित संख्या हुँदाहुँदै यसको घट्दो प्रर्वृत्ति उल्लेखनीय छ। सन् १९९६ देखि आइयुसीएनको सूचीमा समावेश भएको बताइए पनि सूचीकरणको स्तरबारे स्रोतमा फरक व्याख्या भेटिन्छ।
वर्गीकरण र नामकरण
हाब्रेको वैज्ञानिक नाम ऐलुरस फुल्जेन्स (Ailurus fulgens) उल्लेख गरिएको छ। स्वरूप र चालढालका कारण यसलाई कहिलेकाहीँ चम्किने बिरालो भनेर पनि सम्बोधन गरिन्छ। नेपालमा यसका थुप्रै लोकनाम छन्, जस्तै पुन्डे कुन्दो, होबराक्पा, शेर्पा समुदायमा “वाँ दोन्काँ”, तामाङ भाषामा तवाम/तावाम, र लिम्बु समुदायमा काला वा काले। इलाम तिर प्रचलित पुन्डे कुन्दोबाट “पाण्डा” शब्द उद्गम भएको हुनसक्ने अनुमान छ।
बनावट र पहिचान
हाब्रेको शरीर करिब १ मिटर जति हुन्छ, र बाक्लो, झ्याङ्गिएको पुच्छरको लम्बाइ करिब ६० से.मि. सम्म पुग्न सक्छ। भाले पोथीभन्दा ठूला हुने प्रवृत्ति देखिन्छ; भालेको तौल करिब ६ किलोग्राम र पोथीको करिब साढे ४ किलोग्राम हाराहारी हुन्छ। शरीरको माथिल्लो भाग रातो–खैरो रङका लाम्चा रौँले ढाकिएको हुन्छ, भुँडीपट्टि कालो रौँ बाक्लो हुन्छ, र अनुहार सेतो पृष्ठभूमिमा आँसु बगेजस्तो कालो धर्साजस्तो रौँ देखिन्छ। पुच्छरमा प्रायः छ वटा छुट्टाछुट्टै पहेँलो–रातो रिङ्ग जस्तो ढाँचा देखिन्छ। पाइतालामा बाक्लो रौँ हुन्छ, जसले चिसो सतहबाट जोगाउँछ, र नङ्ग्रा चढ्न उपयुक्त किसिमका बाक्ला र बाक्रिया हुन्छन्।
वितरण र वासस्थान
यो प्रजाति उच्च हिमालय र पहाडी भेगका समशितोष्ण पतझडी र कोणधारी समशितोष्ण वनमा पाइन्छ, जहाँ गुराँस र बाँस प्रचुर हुन्छ। हाब्रे १,८००–४,८०० मिटर उचाइका क्षेत्रमा प्रायः भेटिन्छ, र १०–२५ डिग्री सेल्सियस जति स्थिर तापक्रम भएको भूभाग मन पराउँछ। नेपाल सन्दर्भमा २,००० मिटरभन्दा माथिका क्षेत्रमा यसको वास बसोबास हुने उल्लेख छ।
बानीब्यवहार र आहार
हाब्रे चुस्त र चर्को चढ्ने क्षमता भएको वृक्षवासी जनावर हो। रूखका हाँगाबाट अर्कोमा सजिलै उफ्रिन सक्छ र खतरा टार्न द्रुत गतिमा दौडिन पनि सक्षम छ। बेरोजोड, जोडी वा सानो परिवार समूहमा बस्ने बानी देखिए पनि प्रायः राति सक्रिय रहन्छ।
यसको आहार मुख्यतः निगालो र बाँसका कोपिला तथा पातमा केन्द्रित हुन्छ। समय–समयमा चराका बच्चा, फुल र कीरा–फट्याङ्ग्रासमेत खाएको पाइन्छ, तर बाँस नै प्रधान स्रोत रहन्छ। एक दिनमा आफ्नो तौलको झन्डै ४० प्रतिशत बराबर बाँसका पात उपभोग गर्न सक्ने र करिब २,००,००० पातसम्म चपाउने बताइन्छ। बाँसको पोषण तुलनात्मक रूपमा कमजोर भएकाले दिनको धेरै समय विश्राममा बिताउने गर्छ। शरीरबाट कस्तुरीजस्तो गन्ध निकालेर आफ्नो क्षेत्र पहिचान र संचार गर्ने बानी पनि देखिन्छ।
प्रजनन र जीवनचक्र
हाब्रेले प्रायः वर्षमा एकचोटि प्रजनन गर्छ। बच्चा जन्मने मुख्य समय डिसेम्बरदेखि मध्य फेब्रुअरीसम्म मानिन्छ। करिब १५० दिनको गर्भावस्थापछि पोथीले १ देखि ४ वटासम्म शावक जन्माउँछ, जो जन्मदा आँखामा दृष्टि नआएको अवस्थामै हुन्छन्।
शावकका लागि पोथीले रूखको प्वालमा सुकेको घाँस र काठको टुक्राले गुँड बनाउँछ। करिब एक महिनामा आँखाको विकास पूरा भई दृष्टि खुल्छ। झन्डै १२ हप्तामा गुँड छाडेर आमा पछि लाग्न थाल्छ। करिब ८ महिनासम्म आमाको दूधमा निर्भर रहन्छ, र करिब १८ महिनामा प्रजननक्षम बन्छ। औसत आयु ८–१० वर्षका हाराहारी बताइन्छ।
संरक्षण अवस्था र जोखिम
आवास विनाश, बाँसजंगलको कमी, कम प्रजननक्षमता, शिशु मृत्युदर उच्च हुनु, शारीरिक संवेदनशीलता, चोरी–शिकारी र डढेलो जस्ता कारणले हाब्रे सङ्कटमा परेको छ। सन् १९९६ देखि आइयुसीएनले सूचीबद्ध गरेको उल्लेख छ, तर सूचीकरणको स्तर (सङ्कटापन्न वा अति संकटापन्न)बारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। अवैध सिकार निषेधित भए पनि तस्करी जारी रहने, र पुच्छरबाट बनाइने टोपीलाई सौभाग्यको प्रतीक मानी विवाह समारोहमा प्रयोग हुने चलन चीन र नेपालको उत्तरी भेगमा रहेको बताइन्छ। पछिल्ला ५० वर्षमा चीनमा करिब ४० प्रतिशत घटेको अध्ययन उद्धृत गरिएको छ। हाब्राका मुख्य सत्रुमा हिउँ चितुवा र मानव गतिविधि उल्लेखनीय मानिन्छन्।
नेपालमा वितरण र संरक्षण
नेपालमा स्पष्ट संख्यात्मक अवस्था अज्ञात छ, तर लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज र कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज लगायत क्षेत्रमा यसका उपस्थितिहरू पुष्टि भएका छन्। राष्ट्रिय कानुनअनुसार यो संरक्षित वन्यजन्तु हो।
हालको सरकारी तथ्याङ्कअनुसार हाब्रे २३ जिल्लामा देखिएको छ। रेड पाण्डा नेटवर्कले ३५ जिल्लामा एक महिने सर्वेक्षण गरी देशको पश्चिमी भागमा वासस्थान बढी रहेको निष्कर्ष निकालेको छ। ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, संखुवासभा, सोलुखुम्बु, खोटाङ, भोजपुर, दोलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, रसुवा, धादिङ, लमजुङ, म्याग्दी, बागलुङ, रोल्पा, रुकुम, जाजरकोट, जुम्ला, मुगु र कालिकोटमा उपस्थिती दर्ता भएको छ। पहिलेदेखि नदेखिएका डोल्पा, लमजुङ र भोजपुरमा समेत पछिल्ला भेटघाट भएको उल्लेख छ, भने दार्चुला, डोटी, बझाङ, अछाम, बाजुरा, मनाङ र गोरखामा अर्लि अभिलेख रहेका ठाउँमा अहिले लोप भएको बताइएको छ।
नेपालमा हाब्रेको वासस्थान करिब १६,३१६ वर्गकिलोमिटर अनुमान गरिएको छ, जसको ४६ प्रतिशत पश्चिम, २८ प्रतिशत पूर्व र २६ प्रतिशत मध्य भूभागमा पर्छ। झन्डै ७५ प्रतिशत वासस्थान संरक्षित क्षेत्रबाहिर र २५ प्रतिशत संरक्षित क्षेत्रभित्र पर्दछ। यस प्रजाति साइटिसको अनुसूची १ मा सूचीकृत छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “हाब्रे” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q41960
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हाब्रे।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हाब्रे. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87
@misc{ne_154,
title = {हाब्रे},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
