इन्द्रबहादुर राई

इन्द्रबहादुर राई दार्जिलिङबाट उदाएका नेपाली भाषाका प्रभावशाली लेखक, समालोचक र निबन्धकार हुन्। उनी भारतका दार्जिलिङ निवासी नेपाली भाषाका साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्। कथासङ्ग्रह ‘विपना कतिपय’ र उपन्यास ‘आज रमिता छ’ ले उनको रचनात्मक पहिचान सुनिश्चित गर्‍यो। समालोचना कृति ‘नेपाली उपन्यासका आधारहरू’ का लागि सन् १९७५ को साहित्य अकादेमी पुरस्कार र दीर्घ योगदानका लागि वि.सं. २०५१ को जगदम्बाश्री पुरस्कार उनको कृतित्वको मान्यता हो।

जीवन र शिक्षा

राईको जन्म सन् १९२७ मा दार्जिलिङको बालसनचिया बगान क्षेत्रमा भएको बताइन्छ। उनका बुबा रणवीर राई र आमा हस्तमाया देवान हुन्। पारिवारिक आर्थिक हैसियत सामान्य रहे पनि उनको औपचारिक अध्ययन अबाधित रह्यो। उनले अङ्ग्रेजी साहित्यमा स्नातकोत्तर पूरा गरी प्राध्यापन पेशामा प्रवेश गरे। आफ्नै कथनअनुसार, जन्म सम्बन्धी स्थान र परिस्थितिबारे पारिवारिक कामका क्रममा भएको प्रसङ्ग उल्लेखनीय छ।

साहित्यिक सुरुआत र प्रमुख कृतिहरू

राईको पहिलो कृतिस्वरूप कथासङ्ग्रह ‘विपना कतिपय’ सन् १९६१ मा प्रकाशित भयो। उनले सन् १९५८ तिर लेखिसकेको उपन्यास ‘आज रमिता छ’ भने सन् १९६४ मा पुस्तकरूपमा आयो। यी कृतिहरूले उनको कथा र उपन्यास शिल्पलाई व्यापक चिनारी दिए। पछिल्ला कृतिमा ‘कथास्था’ (कथासङ्ग्रह, सन् १९७२) समावेश हुन्छ। ‘कठपुतलीको मन’ शीर्षकबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ—कहिले कथासङ्ग्रहको रूपमा, कहिले निबन्धसङ्ग्रह (सन् १९८९) का रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।

समालोचनामा ‘टिपेका टिप्पणीहरू’ (सन् १९६६), ‘नेपाली उपन्यासका आधारहरू’ (सन् १९७४), ‘सन्दर्भमा ईश्वरबल्लभका कविता’ (सन् १९७६), ‘साहित्यको अपहरण. मार्क्सवादी प्रतिवद्धता’ (सन् १९८३), ‘दार्जिलिङमा नेपाली नाटकको अर्धशताब्दी’ (सन् १९८४), ‘[अर्थहरूको पछिल्तिर]’ (सन् १९९४), ‘पृष्ठ पृष्ठ’ (सन् १९९५), ‘सेतो ख्याकको बनोट र बुनोट’ (वि.सं. २०६३), ‘लीला प्रस्तावना’ (वि.सं. २०५९) जस्ता कृतिहरू पर्दछन्। निबन्धमा ‘पहाड र खोला’ (सन् १९९३) र ‘लेखहरू र झ्याल’ (सन् २०००) प्रकाशित भए।

प्रभाव, अध्ययन र वैचारिक दिशा

उनको अध्ययनमा अङ्ग्रेजी समालोचक माथ्यु आर्नोल्डको ‘एसेज इन क्रिटिसिज्म’ (सन् १८६५) ले प्रारम्भिक वैचारिक प्रभाव पारेको भनाइ छ। यससँगै प्रेमचन्द र रवीन्द्रनाथ का कृतिहरू तथा समरसेट मम का बहुखण्डीय कथासङ्ग्रहहरूले उनको कथाशिल्पलाई गति दिए। समयान्तरमा अध्ययन र लेखनसँगसँगै आफ्नै बाटो निर्माण भएको उनको आत्मस्वीकृति स्रोतमा भेटिन्छ।

राईको समालोचनात्मक चिन्तनले विषयवस्तुको समग्रता र बौद्धिक गहिराइअन्तर्गत पाठ्यकृतिको अर्थान्वेषणमा जोड दियो। उनले उपन्यास र कथा मात्र होइन, नेपाली समालोचनामा पनि सुव्यवस्थित ढाँचा र मौलिक पद्धतिका आवश्यकता औंल्याए।

‘तेस्रो आयाम’ र लीलालेखन

राई तेस्रो आयाम आन्दोलनका प्रमुख अभियन्ता मानिन्छन्। उनका अनुसार यसको आरम्भ सन् १९६३ मा समालोचक गणेशबहादुर प्रसाईंले उनलाई वैरागी काइँला र ईश्वरवल्लभसँग दार्जिलिङमा परिचय गराएपछि भएको हो। त्यसै वर्ष काइँलाको सम्पादनमा ‘तेस्रो आयाम’ पत्रिका निस्किएको उल्लेख छ। यो धाराले लेखाइमा लम्बाइ, चौडाइसँगै गहनतालाई पनि जोडेर ‘सम्पूर्णता’ खोज्ने प्रयत्न गर्‍यो।

समयको अविभाज्य प्रवाह, बहुदृष्टि र रूपपरिवर्तनको स्वीकृति यस धाराको आधार ठहरियो। यसै परम्पराबाट विकसित लीलालेखन र तेस्रो आयाम अलग होइनन् भन्ने राईको धारणा छ, तर आ–आफ्ना विशेषता रहेकाले भिन्नता पनि सूक्ष्म रूपमा विद्यमान छ। लीलाबोधलाई अघि बढाउन कृष्ण धरावासी, रत्नमणि नेपाल, कृष्ण बराल, विनय रावल, सुन्दर मानन्धर र कुमार भट्टराई आदिको सहयात्रा उल्लेख गरिएको छ। यस फ्रेममा टी. एस. इलियट र वेन जोन्सनसम्बन्धी विमर्श, काव्य–उदाहरणहरू, तथा आइन्स्टाइनको सापेक्षतावादबारे बौद्धिक सन्दर्भ पनि उद्धृत पाइन्छ।

पुरस्कार, मान्यता र पाठकीय ग्रहण

‘नेपाली उपन्यासका आधारहरू’ का लागि उनले सन् १९७५ को साहित्य अकादेमी पुरस्कार पाए। दीर्घकालीन रचनात्मक साधनाको कदरस्वरूप वि.सं. २०५१ मा जगदम्बाश्री पुरस्कार प्रदान भयो। उनका कृतिहरूले भारत र नेपाल दुवैका पाठकवृत्तमा फरक–फरक रुचि उत्पन्न गरेको भनाइ स्रोतमा भेटिन्छ—भारततर्फ ‘दार्जिलिङमा नेपाली नाटकको अर्धशताब्दी’ जस्तै कृतिहरू चर्चित भए भने, नेपालतर्फ समालोचनाका पुस्तकहरू बढी रुचाइएका उल्लेख छन्।

सक्रियता र प्रभाव

राई ८४ वर्ष उमेर हुँदा (वि.सं. २०६८) पनि निरन्तर लेखनमा सक्रिय रहेको उल्लेख छ। लीलालेखनको प्रारम्भिक आधार ठानेको ‘कठपुतलीको मन’ लाई कतिपय उत्तरआधुनिक धाराका लेखक–समालोचकहरूले नेपाली साहित्यमा उत्तरआधुनिक प्रवृत्तिको आरम्भविन्दु मान्ने दृष्टान्त भेटिन्छ। सिर्जनशीलता, समालोचनात्मक प्रस्तावना र बौद्धिक अनुशासनबीचको सन्तुलन उनका कृतिहरूको पहिचानका रूपमा अंकित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “इन्द्रबहादुर राई”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/इन्द्रबहादुर_राई (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). इन्द्रबहादुर राई [Indra Bahadur Rai]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/इन्द्रबहादुर_राई

“इन्द्रबहादुर राई [Indra Bahadur Rai].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/इन्द्रबहादुर_राई. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “इन्द्रबहादुर राई [Indra Bahadur Rai].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/इन्द्रबहादुर_राई.

@misc{nepaliencyclopedia_413,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {इन्द्रबहादुर राई [Indra Bahadur Rai]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - इन्द्रबहादुर राई [Indra Bahadur Rai]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -