अलैँची

अलैँची पहाडी क्षेत्रका छायाँयुक्त र आर्द्र भूभागमा बढ्ने बहुवर्षीय जडीबुटी हो, जसको वैज्ञानिक नाम Amomum subulatum Roxb. हो। यो Zingiberaceae परिवार अन्तर्गतको प्रमुख मसला बोट मानिन्छ र नेपाल, भारत तथा भुटान विश्वस्तरका उत्पादन केन्द्रका रूपमा परिचित छन्। मसला र घरेलु औषधि दुवै प्रयोजनमा यसको प्रयोग, उचाइदार भिरालो जमिनमा अनुकूलता, र भूक्षय न्यूनीकरणमा देखिएको उपयोगका कारण बालीको आर्थिक र सामाजिक महत्व उच्च छ।

वर्गीकरण र स्वाभाविक वितरण

अलैँचीको वनस्पति नाम Amomum subulatum Roxb. हो र यो बहुवर्षीय पोथ्रा स्वरूपमा वर्णित छ। दक्षिण भारतका सदाबहार, आर्द्र वनमा यसको स्वाभाविक उपस्थिति उल्लेख्य छ। नेपाल बाहेक भुटान, श्रीलङ्का, मलेशिया र चीनमा यसको खेती प्रचलित छ। यसका विभिन्न प्रजाति/जातहरू इण्डोचिन, भारतको उत्तरपूर्वी भाग तथा पूर्वी अफ्रिका र पश्चिमी अफ्रिकाका केही क्षेत्रमा समेत पाइएको उल्लेख छ।

खेतीको भौगोलिक र जलवायु उपयुक्तता

समुद्री सतहबाट करिब ७०० देखि २२०० मिटर उचाइ यस बालीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। तापक्रम ८ देखि २० डिग्री सेल्सियसको दायरा, दोमट बनोटको माटो, र वार्षिक १५०० देखि ५००० मिलिमिटर वर्षा भएका उत्तरतर्फ फर्केका सेपिला भूभाग तथा अग्ला रुख भएको छायाँदार क्षेत्रमा राम्रो खेती हुने उल्लेख छ। भिरालो र खाली जमिनलाई उपयोगमा ल्याउन सकिने र अन्य बोटबिरुवासँग सहअस्तित्वमा उमार्न सकिने भएकाले यो भूमि व्यवस्थापन र संरक्षण दुवै हिसाबले लाभदायक मानिन्छ।

जात र उत्पादन चक्र

स्थानीय रूपमा ‘डम्मरसाई’, ‘रामसाई’, ‘चिवेसाई’, ‘गोलसाई’, ‘राम्ला’ र ‘साउने’ प्रमुख जातका रूपमा चिनिन्छन्। डम्मरसाई करिब ७००–१२०० मिटर क्षेत्रमा, रामसाई सोभन्दा माथि करिब २१०० मिटर उचाइसम्म उपयुक्त बताइन्छ। १२०० मिटरभन्दा माथि रोपिने ‘साउने’ जातको दाना ठूলো हुने र रोगको प्रकोप कम देखिने भएकाले, उत्पादन केही कम भए पनि किसानहरूको आकर्षण बढेको अनुभव (सन्तोष खतिवडा) उल्लेख गरिएको छ। रोपाइँपछि करिब ३–४ वर्षमा फल लाग्न थाल्छ र राम्रो व्यवस्थापनमा करिब २५–३० वर्षसम्म उत्पादन निरन्तर रहन्छ।

नेपालमा क्षेत्र विस्तार र प्रमुख जिल्ला

अलैँची खेती पूर्वी पहाडबाट सुरु भई करिब ३६ जिल्लामा फैलिएको भनिन्छ। कुल क्षेत्रफलमध्ये करिब ९७ प्रतिशत हिस्सा पूर्वाञ्चलका १२ जिल्लामा केन्द्रित छ। सबैभन्दा ठूलो खेती क्षेत्र भएका जिल्लामा ताप्लेजुङ (३६४७ हे.), संखुवासभा (३२५९ हे.) र इलाम (२७७४ हे.) रहेका छन्। देशभर लगाइएका करिब १३ हजार १९२ हेक्टरमध्ये ११ हजार ४९८ हेक्टर क्षेत्र उत्पादनमा रहेको, जसले करिब २ लाख ३० हजार रोपनी बराबर क्षेत्रफल ओगटेको जानकारी दिइएको छ।

खेतबारी जोत्नै नपर्ने, हल्का गोडमेल र मलखादमै उमार्न सकिने, र मूल्यको उतारचढावबीच पनि बिक्री सहज हुने विशेषताले ग्रामीण आम्दानीमा यस बालीले ठोस टेवा दिएको उल्लेख छ।

उपयोग र प्रशोधन

अलैँची परम्परादेखि नै महत्त्वपूर्ण मसला हो। यसको सुगन्धित बीउबाट Cineole नामक उडनशील तेल पाइने र यो तेल मिठाई, केक तथा पेष्टीमा सुगन्धका लागि प्रयोग हुने बताइन्छ। बीउ पानसँग पान-मसला रूपमा खाइन्छ। आयुर्वेद र यूनानी पद्धतिमा घाँटी र छातीसम्बन्धी समस्या, पाचन गडबडी, आँखाका पलक सुन्निने, क्षयरोगसमेत विविध रोगोपचारमा यसको उपयोग उल्लेखित छ। अरब मुलुकमा चिया र कफीमा, युरोपेली क्षेत्रमा कफी, टिन्चर र उच्चकोटिको मदिरा तयार पार्न यसको प्रयोग हुने उल्लेख छ। सौन्दर्य प्रसाधन, शरीर तताउने उद्देश्य, यौन क्षमतासम्बन्धी मान्यता, पाचनशक्ति तथा कलेजो कार्यसम्बन्धी उपयोग, सर्प/बिच्छीको टोकाइमा प्रतिविषका रूपमा, र रुघाखोकी, बान्ता, थकान, हैजा, पेट दुखाइ, टाउको दुखाइ, मुख/मलद्वारसम्बन्धी रोग, सुजाक, नसा सम्बन्धी दुखाइ र मूत्ररोगमा परम्परागत प्रयोग उल्लेख गरिएको छ।

प्रशोधन प्रविधि

नेपालमा परम्परागत भट्टीमा काँचो दाउराको धुवाँले सुकाउँदा दाना बढी कालो र धुवाँको गन्ध आउने समस्या देखिन्छ। सुधारिएको भट्टीमा सुक्खा दाउरा प्रयोग गरी धुवाँ चिम्नीबाट बाहिर निकाल्ने र पाइपको तापले सुकाउने व्यवस्था गरिन्छ। यसका लागि जिल्ला कृषि विकास कार्यालय र एसएनभीले सहयोग गरेको, तथा पूर्वी पहाडी कृषि विकास आयोजनाबाट भोजपुर–तिम्मामा जनजाति र दलित समुदायका लागि भट्टी निर्माण गरिदिएको उल्लेख छ। यस्ता भट्टी बनाउन करिब रु. ३५–५० हजार लागत पर्नु र दाउराको खपत करिब २५ प्रतिशत घट्ने अनुभव इलामका किसानले दिएका छन्।

बजार र नीतिगत पहल

राणा शासनकालमा करिब वि.सं. १९०० तिर भारतको पटना र मिर्जापुरमा ‘अलैँची कोठी’ स्थापना गरी बजार व्यवस्थापन गरिएको थियो। त्यतिबेला इलामबाट ल्याइने दाना धरानमा सङ्कलन गरेर भारत पठाइन्थ्यो। पछि औलोको समस्याले बोक्ने कामदारहरू मृत्युदर बढेपछि ढुवानी रोकिँदा बगैँचा घट्न थालेका थिए। वि.सं. १९९०को दशकमा मारवाडी व्यापारीहरूले इलाममै सङ्कलन केन्द्र खोलेपछि खेती पुनः विस्तार भयो। २०२० सालतिर मेची विकास कोषबाट किसानलाई ऋण प्रवाह, आर्थिक वर्ष २०३२–३३ मा ‘कृषि वर्ष’ मनाइँदा करिब चार लाख बेर्ना वितरण, र २०३३ मा इलाम–फिक्कलमा अलैँची विकास केन्द्र स्थापना जस्ता पहलहरू उल्लेखित छन्।

रोग, कीरा र नियन्त्रण

अलैँचीमा पातमा छिर्का देखिने ‘छिर्के’ भाइरस, गाँजमा जमरा-जस्तै गठन देखिने ‘फुर्के’ भाइरस, र जरा/गानो कुहिने समस्याहरू प्रमुख हुन्। यिनका कारण करिब २५–३० प्रतिशतसम्म उत्पादन घट्न सक्छ, र ‘छिर्के’ले प्रतिकूल अवस्थामा करिब ८० प्रतिशतसम्म उत्पादन घटाउन सक्छ। छिर्के रोगमा पात पहेँलिँदै कालो भएर सुक्ने र छिटो फैलिने भएकाले, गानोसमेत रोग लागेको झ्याङ उखेलेर डढ्याइँने र नजिकै मकै नलगाई लाही कीरा नियन्त्रण गर्ने उपाय सुझाइन्छ। फुर्के रोगमा लाँक्रा छोटा, फूल गुच्छिनु र फल नलाग्ने देखिने भएकाले रोगी झ्याङ हटाई ‘साउने’ जातका स्वस्थ बेर्ना रोप्ने, नजिकै केराउ नलगाउने र सिस्टमिक बिषादी (मालाथियन ५०%, सेभीन ५०%, डेमीक्रन ५०% वा मेटासिड ५०%) प्रयोग गर्न सिफारिस गरिएको छ।

जरा/गानो कुहिने अवस्थामा रोगी बोट उखेलेर एउटा वर्ष त्यो स्थान बाँझो छोड्ने, अर्को वर्ष स्वस्थ बिरुवा रोप्ने, र प्रति झ्याङ करिब १०० ग्राम दरले कृषि चुन प्रयोग गर्दा प्रकोप घट्दै जाने उल्लेख छ। झुसिल्कीरा (Eupterote प्रजाति)ले पात सखाप पार्ने भएकाले सानो अवस्थामा थुप्रै बसेका लाभ्रेलाई संकलन गरी नष्ट गर्ने, वा मालाथियन ५०% झोल १२००–१६०० मिलि अथवा फेनिट्रोथायन ५०% झोल ६००–८०० मिलि, ६००–८०० लिटर पानीमा घोलेर प्रति हेक्टर दरले छर्किने उपाय उल्लेख छन्।

समुदाय र वातावरणीय प्रभाव

भिरालो जमिन छोपेर माटोको क्षय कम गर्ने क्षमताका कारण यो बाली वातावरणीय दृष्टिले उपयोगी मानिन्छ। ताप्लेजुङ–फुङ्लिङ नजिकको हाङ्देवामा करिब दुई दशकअघिको ठूलो पहिरो अलैँची र उतिस मिसिएको वनबगैंचाले थामेको स्थानीय अनुभव उल्लेख छ। बालीबाट भएको नगद आम्दानी र बजार पहुँचले पूर्वी पहाडी बस्तीहरूको जीवनस्तरमा परिवर्तन ल्याएको विवरण स्रोतमा समेटिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अलैँची।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अलैँची. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80

@misc{ne_377,
  title = {अलैँची},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A5%88%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}