साउने सङ्क्रान्ति

साउने सङ्क्रान्ति नेपाली पात्रो विक्रम सम्वत अनुसार साउन १ गते मनाइने वार्षिक पर्व हो। ज्योतिष मतअनुसार यस दिन सूर्य कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले “कर्कट सङ्क्रान्ति” नामले समेत परिचित छ। धार्मिक परम्परामा यसको स्थान मकर सङ्क्रान्तिसँगै विशेष मानिन्छ। दक्षिणायन सुरु हुने धारणा, स्नान–दान, व्रत तथा समुदायगत अनुष्ठानका कारण यो दिनलाई व्यापक सांस्कृतिक अर्थ दिइएको छ।

खगोलीय तथा ज्योतिषीय सन्दर्भ

ज्योतिष शास्त्रका व्याख्यामा साउन आरम्भसँगै सूर्यको राशिफेर हुने बताइन्छ, र यसै कारण कर्कट सङ्क्रान्ति उपाधि प्रयोग हुन्छ। दक्षिणायन आरम्भ भई दिन छोटिँदै जाने र रात बढ्दै जाने विश्वास पनि प्रचलित छ। दिनमान सूर्योदय र सूर्यास्तबीचको समय मानिन्छ भन्ने व्याख्या स्रोतहरूले दिएका छन्।

सबैभन्दा लामो दिनसम्बन्धी धारणा तथा वास्तविक तिथिबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। कतिपय विवरणले वर्षको लामो दिन कर्कट सङ्क्रान्तितिर मानिन्छ भन्छन्, तर प्रचलित गणनामा यस्तो दिन प्रायः असार ७ तिर पर्नु र दिनछोटिने क्रम त्यहीँबाट सुरु हुने भनाइ पनि भेटिन्छ।

धार्मिक अभ्यास र आरम्भिक कर्म

नेपालभर यस दिनदेखि स्नान, दान, होम र श्राद्ध जस्ता कर्म थाल्ने प्रचलन उल्लेख गरिएको छ। हिन्दू मान्यताअनुसार दक्षिणायन देवताहरूको रात र पितृहरूको दिन ठानिने भएकाले पितृकार्य आरम्भ गर्नु उपयुक्त मानिन्छ। विवाहित महिलाले साउनभर सोमबार व्रत बस्दै शिवको आराधना गर्ने, व्रतका साथै मेहन्दी र हरियो चुरा धारण गर्ने परम्परा पनि वर्णित छ, यद्यपि यो चलन सबै आदिवासी समुदायमा एकनास होइन।

“लुतो फाल्ने” परम्परा

असारे वर्षा र हिलाम्य मौसममा देखिन सक्ने छालाजन्य समस्या टार्ने विश्वासका साथ साँझपख “लुतो फाल्ने” विधि गरिन्छ। यस क्रममा कागती, निबुवा, नासपाती, अम्बा, अनार जस्ता फल अर्पण गरी काण्डरक/कण्डारक नामले चिनाइने पात्रको पूजा गर्ने चलन उल्लेख छ। कुकुरडाइनो (Smilax mycrophylla), कागभलायो (Rhus insignis), कुरिलो (Asparagus racemosus), सिस्नो, पानीसरो, देवीसरो, पुरेनी, गलेनी आदिका दाउराले आगो बालेर घरआँगनबाट चारैतिर अगुल्टा हानिन्छ।

यसरी लुतो फाल्दा नाङ्लो, थाल, झ्याम्टा, ढोल बजाउने, शङ्ख फुक्ने, र केहीबेर ढोका बन्द राख्ने चलनसमेत वर्णित छ। प्रचलनको आशय अनिष्ट टार्ने र परिवार–समाजको कल्याण कामना गर्ने मानिन्छ।

समुदायगत विविध रूप

याक्थुङ लिम्बू समुदायमा यो पर्व “सिसेक्पा तङ्नाम” नामले चिनिन्छ। बिहानै खेतबारी र जंगलबाट अन्न, फल, फूल र च्योङ (पात) ल्याई, दिउँसो हरियो बाबियोको डोरी पिँधेर ढोकामाथि दैलो वरिपरि झुण्ड्याउने चलन छ। साँझपख बालबालिकादेखि युवासम्म घर वरिपरि घुम्दै थाल, नाङ्लो, झ्याम्टा बजाएर “अनिकाल जाऊ, सहकाल आऊ” भन्ने भावका उच्चारणसँगै अनिष्ट हटाउने अनुष्ठान गरिन्छ।

पूर्वी तराईका धिमाल समुदायले असार मसान्ततिर असारे पूजा र धङधङगे मेलाको समापनसँग जोडेर विशेष चाडको रूपमा मनाउने जनाइएको छ। पश्चिम पहाडका क्षेत्रीय संस्कृतिमा देउडा गीत–नृत्यको परम्परा महत्वपूर्ण मानिन्छ, र जुम्लासहित कतिपय ठाउँमा बलिरहेको अगुल्टो दक्षिणतिर हानेर दुर्भाग्य हटाउने रीति उल्लेखित छ। मगर, गुरुङ तथा अन्य समूहमा पनि साउने र माघे सङ्क्रान्ति दुवैलाई विशेष पर्व ठान्ने परम्परा पाइन्छ। थकाली समुदायको परम्परागत मुखिया व्यवस्थाले यस दिनलाई चाड मान्दै जुवातास खेल्न छुट दिने, तर अन्य दिन कारबाही गर्ने चलनसमेत वर्णित छ।

यस्ता व्याख्याहरूले यस पर्वलाई केवल “लुतो फाल्ने” विधिसँग सीमित नगरी, किराँत आदिसहितका समुदायमा पूर्खा–प्रकृतिप्रति कृतज्ञता, विगतको समीक्षा र आगामी समयको योजना गर्ने अवसरका रूपमा पनि अर्थ्याएको देखाउँछन्।

कृषि, प्रशासन र प्रवास

कृषिश्रमी परिवारहरूका लागि यो दिन सामूहिक भोजन र विश्रामको अवसरका रूपमा वर्णित छ, जसलाई किसानहरूको महत्वपूर्ण चाड भन्ने अभिव्यक्ति पाइन्छ। नेपालमा यही साउन १ गतेबाट नयाँ आर्थिक वर्ष सुरु हुने हुँदा, सामाजिक–सांस्कृतिक मूल्याङ्कनसँगै वर्षको प्रारम्भिक दिनको अर्थ पनि यसमा जोडिएको देखिन्छ।

स्वदेशसँगै प्रवासमा बसेका नेपालीहरूले पनि आफ्नै सहजताअनुसार जमघट, पार्टी वा वनभोज गरी पर्व मनाउने जनाइएको छ। विविध जाति–समुदायमा मनाउने तरिका भिन्न भए पनि, यसलाई साझा सांस्कृतिक अवसरका रूपमा प्रस्तुत गर्ने धारणा केही लेखनीमा भेटिन्छ।

व्याख्या, विमति र समावेशी दृष्टि

दिनमान, कर्कट सङ्क्रान्ति र तिथिको सम्बन्धबारे प्रस्तुत विवरणहरूमा असार ७, साउन १ आदिसम्बन्धी भिन्न दाबी भेटिन्छन्, जसले परम्परागत तथा व्यवहारिक गणनाबीचको दूरी देखाउँछ। केही अभिलेखहरूमा सबै समुदायको साझा पर्वका रूपमा सम्मान गर्दै राज्यस्तरमा सार्वजनिक विदाको व्यवस्था गर्नुपर्नेजस्तो मत पनि अभिव्यक्त गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “साउने सङ्क्रान्ति”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/साउने_सङ्क्रान्ति (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). साउने सङ्क्रान्ति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/साउने_सङ्क्रान्ति

“साउने सङ्क्रान्ति.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/साउने_सङ्क्रान्ति. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “साउने सङ्क्रान्ति.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/साउने_सङ्क्रान्ति.

@misc{nepaliencyclopedia_827,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {साउने सङ्क्रान्ति},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - साउने सङ्क्रान्ति
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -