सन्थाल जाति

सन्थाल जाति दक्षिण एशियाका विभिन्न भागमा रहेको आदिवासी समुदाय हो, जसको उपस्थिति नेपाल, भारत, बङ्गलादेश र भुटानसम्म देखिन्छ। नेपालमा यो समुदाय मुख्यतः पूर्वी तराईका झापा, मोरङ र सुनसरी क्षेत्रमा बसोबास गर्छ। सन्थालहरू आफ्नो श्रमलाई प्रमुख आधार मान्ने र बेइमानीलाई पाप ठान्ने सांस्कृतिक धारणा बोकेका हुन्छन्। उनीहरूको भाषा, संस्कार र ओल चिकी लिपिले छुट्टै पहिचान निर्माण गरेको छ।

पहिचान र बसोबास

सन्थाल बस्तीहरू सामान्यतया एकतले घरहरूको घना समुच्चयमा विकसित हुन्छन्, जहाँ फुसका छाना, माटोले लिपपोत गरिएको आँगन र अगाडिको बारीमा सुगन्धिला झारबुट्टा देखिन्छन्। गाउँछेउ र खेतीबारी वरपर बडहर, कदम र बयरका रूखहरू प्रायः पाइने परिचायक तत्व मानिन्छन्। समुदायले श्रममै आधारित जीविकापार्जनलाई मूल्यवान् ठान्छ र दुराचारबाट टाढा बस्ने सामाजिक आचारलाई जोड दिन्छ।

सामाजिक नेतृत्व र न्याय

गाउँको शान्ति र ऐक्यबद्धता कायम गर्न सन्थालहरूमा ‘माजिहाडाम’ भनिने मान्य नेता रहन्छ। आवश्यकतामा उसलाई ‘पारानिक’ नामक सहयोगी तोकिन्छ। यो पद वंशानुक्रमबाट जाने चलन भए पनि असक्षमताको अवस्था देखिएमा गाउँलेहरूले नयाँ नेतृत्व चयन गर्न सक्छन्। माजिहाडामको काममा झगडा सल्ट्याउने, गाउँका नाइके र खबरे व्यवस्थापन गर्ने, र स्थानीय विकास–निर्माणका काम अघि बढाउने विषय पर्छन्।

धार्मिक विश्वदृष्टि र तीर्थस्थान

सन्थालहरू सारना धर्म मान्छन्, जसमा प्रकृतिलाई पूजा–आजा गरिन्छ। गाउँ–टोलमा ‘माजिथान’ र ‘जाहेरथान’ नामका पवित्र स्थल बनाइन्छन्, जहाँ विवाह, कर्मकाण्ड र चाडपर्वमा देवदेवताका साक्षीका रूपमा ‘पिल्चू हाडाम’ र ‘पिल्चू बूढी’को नाम स्मरण गरिन्छ। यिनै परम्परामा जाँड र बेसार चढाउने प्रचलन छ, र रोग–व्याधिबाट रक्षा होस् भनी परेवा, सिन्दूर, चिनी, केरा जस्ता चढुवा पनि राखिन्छन्। धामीझाँक्री, तन्त्रमन्त्र र झारफुकप्रतिको आस्था यथेष्ट बलियो छ।

समुदायको मिथकीय आख्यानअनुसार मानव जातिको प्रारम्भ पन्छीको अण्डाबाट भएको बताइन्छ, जसबाट ‘पिल्चू हाडाम’ र ‘पिल्चू बूढी’ उद्गम भएको धारणा छ। ‘माराङबुरु’को कृपाले तिनीहरूबाट सात–सात सन्तान जन्मिए र छुट्टाछुट्टै हुर्काइएपछि परस्पर विवाह गरे भन्ने आख्यान सुनाइन्छ। त्यसपछि ‘शाशाङबेडा’ नामक स्थानमा आचरणका आधारमा थर छुट्याइएका उल्लेख पाइन्छ।

चाडपर्व र अनुष्ठान

सन्थालहरूको धेरै चाडपर्व पूर्णिमामा पर्छन्। वैशाख पूर्णिमामा ‘पत्ता पूजा’ सामूहिक रूपमा गरिन्छ। असार पूर्णिमाको ‘एरअं’ पछि धान रोपाइँ सुरु गर्ने मान्यता छ, र रोपाइँ पश्चात् भदौ पूर्णिमामा ‘जान्थाड’ पूजा गरी टोल–टोलमा नाचगान आरम्भ गर्ने चलन छ। दशैं अवधिमा दुर्गा पूजालाई धुमधामका साथ मनाइन्छ; सप्तमीदेखि गाउँ–गाउँमा टोली बनाएर गीत, नृत्य र संकलन (धान, चामल, नगद) गरिन्छ, जुन दुर्गा पूजाका लागि अर्पण हुन्छ। कात्तिक पूर्णिमामा जाहेरस्थानमा चामल, चिनी, केरा आदिको चढुवा राखिन्छ। माघ पूर्णिमाको ‘सोहराय’पछि घर–घरमा जाँड–रक्सी तयार पार्ने र आपसमा बाँड्ने बान्की छ। फागु पूर्णिमामा ‘बाहा’ पूजा गरिन्छ र त्यसपछि नाइकेको घरमा खुट्टा धोएर सामूहिक जाँड पिउने विधि आरम्भ हुन्छ।

दशैंसँगै ‘दिवी’ चाड पनि मनाइन्छ, जसमा ‘दाँसाय’ नृत्य चार दिनसम्म ढोल–बाजासहित गरिन्छ। सहभागीलाई घरधनीले केराको पातमा सिन्दूर र कलश राखी भिक्षा दिन्छ, सन्थाल गुरुले ती चढुवा सुरक्षित राखेर विजया दशमीमा काली र दुर्गाको स्थानमा अर्पण गर्ने परम्परा छ।

जीवनचक्रका संस्कार

यस समुदायमा सन्तान जन्मेपछि विवाह गर्न पाइने चलन पाइन्छ। पत्नी अर्को мужчेसँग गएको खण्डमा ‘जारी/दोवडा’ स्वरूप क्षतिपूर्ति लिने प्रथा छ। विवाहपछि छोरीले माइतीको थर राखे पनि सन्तानले बाबुको थर पाउने नियम बसाएको छ। शिशु जन्मेपछि नाइकेले गाउँलाई खबर गर्छन्, सानो मात्रामा कपाल/दारी काट्ने, र छुराले नै तेल दल्ने विधि गरिन्छ।

नामकरण विषम दिनमा ‘दुर्गिन बुढी’को संयोजनमा गरिन्छ। पहिलो सन्तानलाई हजूरबुबा/हजूरआमाको नाम दिइने, दोस्रोपछि मावलीतर्फका हजूरआमाको नाम राखिने र त्यसपछि घरपट्टि आफन्तका नाम राख्ने प्रचलन छ। सोही पश्चात् सुत्केरीले इनार र पानी छोइने, र दैनन्दिन काममा फर्किने मान्यता हुन्छ। मृत्युपछि शवलाई नदीछेउमा पुरेर कपाल र नङलाई अस्तु मानी बगाइन्छ। मलामीले थालमा गच्छेअनुसार पैसा राखेर लैजाने, सोहीबाट जाँड–रक्सी तथा मासु–खिचडी खुवाउने र क्रियामा नातागोतालाई निम्त्याउने चलन स्थिर छ।

भाषा, लिपि र कलात्मकता

सन्थाली भाषा लेख्न प्रयोग हुने ओल चिकी (ओल चेमेद्) लिपि बायाँबाट दायाँ लेखिने प्रणाली हो। यो लिपि पण्डित रघुनाथ मुर्मुले सन् १९२५ मा आविष्कार गरेको उल्लेख छ, र सन् २०२५ मा शताब्दी पूरा हुने भनिएको छ। ओल चिकीमा ३५ अक्षर हुन्छन्, र लिपि छापाखाना तथा हस्तलिखित दुवै रूपले चलनमा छ। स्रोतअनुसार यसलाई भारतको ८औं अनुसूचीमा समावेश गरिएको दाबी गरिएको छ।

परम्परागत नृत्य

• लाग्डें (बाँहा)
• दँङ्ग (बाप्ला)
• सोरहाई
• दुँरुमजाअँ
• दांसाई/दाँसाय
• एरअँ
• छाटियोर
• भान्डान

लोक बाजाहरू

• तुम्दाअ, टामाक्, ढोल, बटा, ढुल्की, राहाड, बसी
• दोत्रो बनाम, फेत बनाम, ठाप, घुक्क्रो, कुर्ताल, सुयुड (सिटी), जुरी
• सियार समुदायमा प्रयोग हुने: रोल्मू, लिङबू, ढम्ङेन, मुरली

थर र समूह–पहिचान

सन्थाल समुदायमा बाह्र थर प्रचलित छन्: ‘किस्कु’, ‘मर्डी’, ‘सोरेन’, ‘मुर्मु’, ‘हेमरम’, ‘हास्दा’, ‘टुडू’, ‘बास्के’, ‘बेस्रा’, ‘चोडे’, ‘पाउरीया’ र ‘बेदिया’। पछिल्ला तीन थर अत्यन्त न्यून संख्यामा रहेको भनिन्छ। मिथकीय कथनहरूमा यी थरहरूलाई प्रारम्भिक पुस्ताका विशेषता आधारमा विभाजन गरिएको प्रसंग पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सन्थाल जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सन्थाल जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_353,
  title = {सन्थाल जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}