वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान

वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरानस्थित एक उन्नत शैक्षिक तथा सेवा केन्द्र हो, जसले चिकित्साशास्त्र, नर्सिङ र सार्वजनिक स्वास्थ्यका कार्यक्रमसँगै बहुविशेषज्ञ अस्पताल सेवा प्रदान गर्छ। संस्थाको कानुनी संरचना स्वशासनमा आधारित छ र पूर्वी नेपालको स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन तथा सेवाको प्रसारमा यसको प्रभाव देखिन्छ। संस्थाको नाम नेपाली राजनैतिक व्यक्तित्व विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको सम्मानमा राखिएको हो।

स्थापना र कानुनी रूपरेखा

यो संस्थाको अवधारणा २०४७ फागुन ३ (१५ फेब्रुअरी १९९१) मा सार्वजनिक रूपमा अघि सारियो, जब भारत भ्रमणमा रहेका तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशेखरले सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाए। त्यसपछिका कूटनीतिक पहलमार्फत नेपाल–भारत उच्चस्तरीय कार्यदलले विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नाममा चिकित्सा कलेज स्थापना गर्ने निर्णय अनुमोदन गर्यो। संसदले २०४९ माघ ५ (१८ जनवरी १९९३) मा विशेष ऐन पारित गरी संस्थालाई स्वशासित निकायको अधिकार दियो। १० मार्च १९९४ मा नेपाल र भारतका प्रधानमन्त्रीहरूले ३५० शैया अस्पताल र ५० विद्यार्थी समायोजन गर्ने कलेज सम्बन्धी सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर गरे।

सन् १९९३ मा स्थापना भएको प्रतिष्ठान सन् १९९८ मा स्वास्थ्य विश्वविद्यालयको रूपमा परिणत भयो। १९ अक्टोबर १९९४ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाले ३५० शैया अस्पतालको शिलान्यास र एमबीबीएस कक्षाको औपचारिक सुरुआत गरे।

क्याम्पस र अस्पताल क्षमताहरू

तत्कालीन श्री ५ को सरकारले १६ जुलाई १९९३ मा १५० शैयाको पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय अस्पताल संस्थामा समायोजन गरेपछि सेवाको विस्तार तीव्र बन्यो। नयाँ अस्पताल भवन बनेपछि कुल क्षमता ६४६ शैयामा पुगेको छ, जसलाई स्थानीय स्वास्थ्य आवश्यकताका आधारमा व्यवस्थित रूपमा विन्यास गरिएको छ। काठमाडौँ बाहिरका सेवामध्ये यहाँ बायोप्सी, बहुविषयक जनरल प्राक्टिस, अटो–एनालाईजर, रगतका क्यान्सर तथा रक्तश्रावसम्बन्धी विशेष परीक्षण, विशेष एचआईभी र कालाजार प्रयोगशाला, कर्निया प्रत्यारोपण, सीटी स्क्यान र एमआरआईसमेत उपलब्ध छन्।

शल्य–पूर्व बेहोसी मूल्याङ्कन सेवा, सघन उपचार कक्ष (आईसीयू), मुटुरोग सघन कक्ष (सीसियु), शिशु सघन कक्ष (एनआइसीयू) र मातृ सघन कक्ष (एमआइसीयू) नियमित सञ्चालनमा छन्। ठूलो, मध्यम र सानो श्रेणीका अपरेशन केसका लागि छुट्टाछुट्टै अपरेशन थिएटर संयोजन गरिएको छ।

आकस्मिक र विशिष्ट सेवा

आकस्मिक सेवा चौबीसै घण्टा सञ्चालनमा रहन्छ र पाँच अवलोकन शैयासहित व्यवस्थापन गरिन्छ। दुईवटा आकस्मिक अपरेशन थिएटर, करिब १० शैयाको सघन कक्ष र आवश्यक क्लिनिकल तथा प्रयोगशालागत संयन्त्र एउटै पहुँचमा केन्द्रित छन्। यहाँको मुख्य आकस्मिक कक्षमा अस्ट्रेलियन ट्रियाज प्रणालीअनुसार सिकिस्तताको मापदण्ड प्रयोग गरिन्छ, जसमा बिरामीलाई एटीएस १ देखि ५ तहमा वर्गीकृत गरी प्राथमिकता निर्धारण हुन्छ।

बहिरंग सेवामा सामान्य चिकित्सा, शल्य चिकित्सा, बालरोग, हाड–जोर्नी, नाक–कान–घाँटी, स्त्रीरोग तथा प्रसूति, आँखा, चर्मरोग, टीबी तथा चेस्ट क्लिनिक, र मानसिक रोग सेवा पर्दछन्। विभागीय उपलब्धताका आधारमा दिउँसो सशुल्क क्लिनिक पनि सञ्चालन हुन्छ। केही शाखाले जलबिन्दु, रेटिना तथा लेजर उपचार, मुटुरोग र ट्रेडमिल परीक्षण, अस्थिरोगका विशेष क्लिनिक, बालखोप, महिला जननाङ्ग क्यान्सर, बाँझोपन र जोखिमयुक्त गर्भसम्बन्धी सेवाजस्ता विशिष्ट क्लिनिक सञ्चालन गरेका छन्।

निदान र सहायक संयन्त्र

क्लिनिकल ल्याब, रेडियोलोजी, एक्स–रे, अल्ट्रासाउन्ड, फ्लुरोस्कोपी, सिटीस्क्यान र एमआरआईजस्ता इमेजिङ सेवा उपलब्ध छन्। रगत, मल, मूत्र, वीर्य र कफ परीक्षणका लागि प्रयोगशाला तथा रक्तसञ्चार सेवाको संयोजन गरिएको छ। इन्डोस्कोपी, सिग्मोइडोस्कोपी, स्वचालित ब्लड ग्यास र इलेक्ट्रोलाइट विश्लेषण, हेमोडायलाइसिस, ट्रेडमिल, कलर डप्लर–इको, एन्जियोग्राफी, अल्ट्रासोनोग्राफी, अडियोमेट्री र ईपीएस जस्ता उपकरणहरू परिचालित छन्।

सामुदायिक पहुँच र विभागीय संरचना

पूर्वाञ्चलका १६ जिल्लाका जिल्लास्तरीय अस्पतालहरूलाई प्रतिष्ठानले शैक्षिक अभ्यासका क्षेत्रका रूपमा अपनाएको छ, जसबाट सेवा विस्तार र विद्यार्थी तालिम एकैसाथ सुदृढ गरिएको छ। संस्थामा एनेस्थेसिया, एनाटोमी (साइटोजेनेटिक्स), बायोकेमिस्ट्री, डेन्टिस्ट्री, डर्माटोलोजी तथा एसटिडी, इमर्जेन्सी, फरेन्सिक मेडिसिन, गायनकोलोजी तथा अव्सटेट्रिक्स, हेमाटोलोजी, मेडिसिन, माइक्रोबायोलोजी, फार्माकोलोजी (ड्रग मोनिटरिङ), अप्थाल्मोलोजी, ओटोराइनोलारिङ्गोलोजी, अर्थोपेडिक्स, पेडियाट्रिक्स, प्याथोलोजी, फिजियोलोजी (ईईजी, पीएफटी), साइकियाट्री, रेडियोडायग्नोसिस, सर्जरी र क्षयरोग तथा संक्रामक–उष्णकटिबन्धीय रोगसम्बन्धी एकाइहरू कार्यरत छन्।

शैक्षिक कार्यक्रम र भर्ना नीतिहरू

१९ अक्टोबर १९९४ देखि एमबीबीएस कक्षा र अगष्ट १९९६ देखि बीएससी नर्सिङ कक्षा सुरु भयो। एमबीबीएसका विद्यार्थीलाई न्यूनतम शुल्क, आंशिक शुल्क र पूरा शुल्क गरी तीन समूहमा वर्गीकरण गरिन्छ। सार्क सदस्य राष्ट्रका विद्यार्थीका लागि सात र सार्कबाहेकका लागि सात स्थान छुट्याइएको छ। नेपालको दुर्गम पहाडी जिल्लाबाट आएका विद्यार्थीलाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ; ती जिल्लाका लागि एमबीबीएसमा ४ बैठक, बीडीएसमा २ र प्रमाणपत्र तह नर्सिङमा १७ स्थान निर्धारण गरिएको छ। महिला विद्यार्थीका लागि छुट्टै पहाडी जिल्लासूचीको प्राथमिकता व्यवस्था पनि छ।

स्नातकोत्तर तह (एमडी/एमएस, एमएससी, पीएचडी)मा न्यूनतम शुल्क तोकिएको छ र विदेशीका लागि फरक व्यवस्था हुन्छ। प्रवेश परीक्षा हरेक वर्ष अगष्ट १ मा लिइन्छ र कक्षा सेप्टेम्बर १ बाट सुरु हुन्छ। सन् २०१३ देखि डीएम/एमचि एच कार्यक्रम (कार्डियोलोजी, ग्यास्ट्रोइन्टेरोलोजी–हेपाटोलोजी, पल्मोनरी–क्रिटिकल केयर–स्लीप मेडिसिन, न्योनाटोलोजी, युरोलोजी, जिआइ सर्जरी), इमर्जेन्सी मेडिसिन फेलोसिप र एमडी इन हस्पिटल एडमिनिस्ट्रेशन सञ्चालनमा छन्।

कलेज अफ डेन्टल सर्जरीले सन् १९९९ देखि बीडीएस पढाइ र सन् २०११ देखि कन्जर्भेटिभ डेन्टिस्ट्री एन्ड इन्डोडोन्टिक्स, ओरल एन्ड म्याक्सिलोफेसियल सर्जरी, पेरियोडोन्टोलोजी एन्ड ओरल इम्प्लान्टोलोजी, पिडोडोन्टिक्स एन्ड प्रिभेन्टिभ डेन्टिस्ट्री, प्रोस्थोडोन्टिक्स र अर्थोडोन्टिक्स शीर्षकका एमडीएस कक्षा सञ्चालन गरेको छ। कलेज अफ नर्सिङले १ अगष्ट १९९६ देखि चार वर्षे बीएससी नर्सिङ, सन् १९९९ र २०१० मा क्रमशः प्रमाणपत्र तह र बॅचलर इन नर्सिङ सुरु गर्‍यो; सन् २०१५ देखि यी दुई तहमा भर्ना बन्द गरिएको छ। सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा कम्युनिटी मेडिसिन स्कूल सन् २००५ मा स्थापना भई दुई वर्षे एमपीएच त्यही वर्षदेखि चलिरहेको छ।

मान्यता र सूचीकरण

एमबीबीएस कार्यक्रमलाई नेपाल, श्रीलङ्का र भारतका सम्बन्धित मेडिकल काउन्सिलहरूले मान्यता दिएका छन्। संस्थाका शैक्षिक कार्यक्रमहरू विश्वव्यापी चिकित्साशास्त्र निर्देशिकामा दर्ता छन्। सन् १९९९ देखि सुरु भएका एमडी/एमएस, एमएससी र एमपिएच पाठ्यक्रमहरू नेपालका सम्बन्धित काउन्सिलबाट स्वीकृत छन्, र एनेस्थेसियोलोजी, डर्माटोलोजी एन्ड भेनेरोलोजी, अर्थोपेडिक्स, पेडियाट्रिक्स, सर्जरी, रेडियोलोजी, मानसिक स्वास्थ्य, नाक–कान–घाँटी, मेडिसिन, फार्माकोलोजी र स्त्रीरोग–प्रसूति शीर्षकका एमडी/एमएस कोर्षलाई मेडिकल काउन्सिल अफ ईन्डियाबाट मान्यता प्राप्त छ।

सहयोग र अग्रणी व्यक्तित्व

संस्थागत विकासको प्रारम्भिक चरणमा प्रा. के.एन. शर्मा, प्रा. ओ.पी. कालरा, प्रा. एस.सी. पारिजा, प्रा. रामेश बिजलानी, प्रा. तिरथ दास डोगरा र प्रा. बी.के. कपुरजस्ता भारतीय विज्ञहरूले परामर्श र शैक्षिक नेतृत्व प्रदान गरेका थिए। नेपाल–भारत सहकार्यको यही आधारमा प्रतिष्ठानले शैक्षिक तथा सेवा–दुवै आयाममा संरचनागत उचाइ हासिल गर्‍यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वी.पी._कोइराला_स्वास्थ्य_विज्ञान_प्रतिष्ठान (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान [B.P. Koirala Institute of Health Sciences]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वी.पी._कोइराला_स्वास्थ्य_विज्ञान_प्रतिष्ठान

“वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान [B.P. Koirala Institute of Health Sciences].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वी.पी._कोइराला_स्वास्थ्य_विज्ञान_प्रतिष्ठान. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान [B.P. Koirala Institute of Health Sciences].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/वी.पी._कोइराला_स्वास्थ्य_विज्ञान_प्रतिष्ठान.

@misc{nepaliencyclopedia_436,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान [B.P. Koirala Institute of Health Sciences]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80.%E0%A4%AA%E0%A5%80._%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान [B.P. Koirala Institute of Health Sciences]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80.%E0%A4%AA%E0%A5%80._%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -