विकिपिडिया बहुभाषिक निःशुल्क विश्वकोशीय परियोजना हो, जसको सामग्री खुला सम्पादनयोग्य छ र विकि–आधारित कार्यप्रणालीमार्फत स्वयंसेवकहरूले लेख्छन्। यसको योगदानकर्ताहरूलाई प्रायः ‘विकिपिडियन’ वा ‘विकिपिडिया सम्पादक’ भनिन्छ। विश्वव्यापी पहुँच र प्रयोगका आधारमा यसलाई इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो र अत्यन्तै पढिने ज्ञानको भण्डार मानिन्छ। SimilarWeb र विगतमा Alexaले यसलाई लगातार शीर्ष १० वेबसाइटको दायरामा राखेका छन्, र सन् २०२२ सम्म यो सातौँ स्थानमा सूचीकृत भएको थियो। सञ्चालन र स्वामित्व विकिमिडिया फाउन्डेसनको मातहतमा रहन्छ, जसले मुख्यतः दान/चन्दाबाट बजेट जुटाउँछ।
इतिहास र उत्पत्ति
परियोजना १५ जनवरी २००१ मा जिम्मी वेल्स र ल्यारी स्याङ्गरको पहलमा सुरु भयो। ‘विकि’ र ‘इन्साइक्लोपिडिया’ शब्दको संयोजनबाट नामकरण स्याङ्गरले गरे। वेल्सले मार्क थोर्नटनमार्फत फ्रेडरिक हायेक र अस्ट्रियाली अर्थशास्त्र विद्यालयसँग सम्बन्धित ‘स्वतःस्फूर्त क्रम’का अवधारणाबाट प्रेरणा पाएको भनिन्छ। परियोजना सुरुवातमा अङ्ग्रेजी संस्करणबाट प्रारम्भ भयो र अन्य भाषागत संस्करणहरू चाँडै विकासतर्फ उन्मुख भए। १० जनवरी २००१ मा स्याङ्गरले नुपिडियाका लागि ‘फिडर’ रूपमा विकि प्रयोग गर्ने प्रस्ताव मेलिङ सूचीमा अघि सारे, र १२–१३ जनवरीमा डोमेन दर्ता भएपश्चात सेवा खुला गरियो।
प्रारम्भिक संरचना र नीतिहरू
सुरुको केही महिनामा ‘तटस्थ दृष्टिकोण’ नीतिलाई कोर सिद्धान्तको हैसियत दिइयो। त्यतिबेला नियमहरू सीमित थिए र परियोजना नुपिडियाबाट कार्यगत रूपमा स्वतन्त्र रह्यो। आरम्भमा स्वामित्वसँग आवद्ध बोमिसले यसलाई नाफामुखी दृष्टिकोणसहित हेरेको थियो। सुरुआती योगदानकर्ताहरू नुपिडियाको समुदाय, स्ल्यासडटजस्ता प्रविष्टिहरू र खोज संयन्त्रले सूचीकृत गरेको परिणामबाट आएका थिए। भाषागत संस्करणहरू मार्च २००१ देखि थपिँदै गए, र २००४ को अन्त्यसम्म १६१ संस्करण चलनचल्तीमा पुगे। नुपिडिया २००३ सम्म सहअस्तित्वमा रह्यो, पछि यसको सर्भर बन्द भए र त्यहाँको पाठ विकिपिडियामा समावेश गरिएको जानकारी देखिँदैन।
वृद्धि, सामग्री परिमाण र प्रवाह
सम्पूर्ण भाषागत संस्करणहरू मिलाएर विकिपिडियामा ५.९ करोडभन्दा बढी लेख रहेको विवरण स्रोतमा पाइन्छ। नोभेम्बर २०२० सम्म प्रति महिना करिब २ अर्ब पृष्ठअवलोकन भएको र मासिक १.७ करोडभन्दा बढी सम्पादन (झन्डै १.९ प्रति सेकेन्ड) हुने तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ। अङ्ग्रेजी संस्करणले ९ सेप्टेम्बर २००७ मा २० लाख लेख पार गर्यो र यसअघि मिङ राजवंशकालीन योङ्गल विश्वकोशको दीर्घकालीन कीर्तिमानलाई उछिन्यो। अगस्त २००९ सम्म अङ्ग्रेजीमा ३० लाख लेख पुगे, तर नयाँ लेख र सम्पादक वृद्धिको दर करिब २००७ आसपास चरममा पुगेपछि सुस्त भएको उल्लेख छ। २००६ मा दैनिक झण्डै १,८०० लेख थपिने दर २०१३ सम्म झरीकर रूपमा करिब ८०० नजिकमा थियो।
समुदाय, विवाद र विकासगत चुनौती
स्पेनी समुदायको एक हिस्साले २००२ फेब्रुअरीमा विज्ञापनसम्बन्धी शङ्का र नियन्त्रणको विषय उठाउँदै ‘एन्सिक्लोपिडिया लिब्रे’ अलगै सुरु गर्यो, जसपछि वेल्सले विज्ञापन नदेखाउने घोषणा गर्दै डोमेनलाई .com बाट .org तर्फ सारे। पालो अल्टो अनुसन्धान केन्द्रका एक समूहले बढ्दो विशेषीकरण र परिवर्तन प्रतिरोधलाई सुस्त वृद्धिको कारण माने। २००९ को पहिलो त्रैमासिकबारे स्पेनस्थित रे जुआन कार्लोस विश्वविद्यालयका एक अनुसन्धानले ४,९०० सम्पादक घटेको देखायो; २००८ को उही अवधिमा पनि उस्तै सङ्ख्या घटेको भनिएको छ। द वाल स्ट्रिट जर्नलले बढ्दै गएका नियम र सामग्रीसम्बन्धी विवादलाई कारणमध्ये राख्यो। वेल्सले २००९ मा उक्त दाबी अस्वीकार गरे, तर २०११ मा उनले जुन २०१० को ३६,०००भन्दा थोरै बढीबाट जुन २०११ मा ३५,८०० मा झरेको तथ्य उद्धृत गर्दै सानो गिरावट मान्यता दिए र दीर्घकालीन स्थायित्वको दाबी दोहोर्याए। २०१३ मा एमआईटी टेक्नोलोजी रिभ्युले ‘विकिपिडियाको पतन’ शिर्षकमा २००७ देखि करिब एक तिहाइ स्वयंसेवक घटेको र बाँकीले सूक्ष्म विषयतर्फ केन्द्रित भएको तर्क गर्यो। २०१२ जुलाईमा द एटलान्टिकले प्रशासक घटेको उल्लेख गर्यो, र २५ नोभेम्बर २०१३ काे न्युयोर्क पत्रिकामा क्याथरिन वार्डले “छैटौँ सबैाधिक प्रयोगित साइट आन्तरिक सङ्कटमा” भनी टिप्पणी गरिन्। दीर्घकालीन गिरावटपछि सक्रिय अङ्ग्रेजी सम्पादकहरूको सङ्ख्या पछि स्थिर देखिएको बताइन्छ।
मूल्याङ्कन, विश्वसनीयता र प्रभाव
२००६ मा टाइम (पत्रिका)ले ‘जसले पनि सम्पादन गर्न सक्छ’ भन्ने धारणा मार्फत यो परियोजना सबैभन्दा ठूलो (र सम्भवतः उत्कृष्ट) विश्वकोश बन्दै गएको टिप्पणी गर्यो। ज्ञानको पहुँच विस्तार, समावेशिताको परिधि, संस्कृतिको विशिष्टता र व्यावसायिक पूर्वाग्रहबाट अपेक्षाकृत स्वतन्त्र हुने शक्तिका कारण प्रशंसा पाएको छ। यद्यपि प्रणालीगत पूर्वाग्रह—विशेषतः महिलामाथि लैङ्गिक पक्षपात—र वैचारिक झुकावका आरोपमा आलोचना पनि भएको छ। २००० को दशकमा विश्वसनीयतामाथि धेरै प्रश्न उठे पनि समयक्रममा सुधार देखिएको र २०१० दशकको अन्त्यदेखि २०२० दशकको प्रारम्भसम्म व्यापक सराहना बढेको भनाइ पाइन्छ। अमेरिकी राजनीति, कोभिड–१९ महामारी र युक्रेनमा रुसी आक्रमणजस्ता संवेदनशील विषयहरूमा यसको प्रकाशनले सञ्चारमाध्यमको चासो तान्यो। कतिपय मुलुकहरूले यसमाथि छोटो–लामो अवरोध लगाएका उदाहरणहरू उल्लेखित छन्। २०१८ अप्रिलमा फेसबुक र युट्युबले गलत सूचनाविरुद्ध सम्बन्धित विकिपिडिया लेखतर्फ तथ्य-जाँच कडी सुझाउने रणनीति सार्वजनिक गरे। ताजा घटनासँग सम्बन्धित पृष्ठहरू बारम्बार अद्यावधिक सूचना हेर्न प्रयोग हुने गर्छन्।
नेपालमा पहल र स्थानीय संस्करणहरू
नेपाली विकिपिडिया सन् २००२ मा सुरु भयो। नेपाली भाषामा करिब ३०,०८१ जति लेख रहेको र जम्मा नेपाली लेख ३१ हजारभन्दा बढी पुगेको भनिन्छ। दर्ता प्रयोगकर्ता ८०,६४४ मध्ये औसत करिब ११० सक्रिय रहेका र त्यहाँ ३ जना प्रबन्धक कार्यरत भएको विवरण स्रोतमा भेटिन्छ। नेपालभित्र प्रयोग हुने नेपाल भाषा, भोजपुरी भाषा, मैथिली भाषा, पाली भाषा र डोटेली भाषामा पनि विकि पृष्ठहरू उपलब्ध बताइएका छन्। विकिमिडिया फाउन्डेसनसँग सरोकार राख्ने स्थानीय संयोजनका रूपमा ‘विकिमिडिया नेपाल’ स्थापना प्रस्तावित भई, नेपालका प्रमुख भाषिक विकिहरूको प्रवर्द्धन, सामग्री स्रोत व्यवस्थापन र नेपालसम्बन्धी विवाद समाधानतर्फ सहयोग गर्ने उद्देश्य राखिएको उल्लेख छ।
पहुँचसँग सम्बन्धित पहल
‘विकिपिडिया जिरो’ शीर्षकको योजना विकिमिडिया फाउन्डेसन र विभिन्न मोबाइल सेवा प्रदायकबीचको सहकार्य थियो, जसअन्तर्गत मोबाइल प्रयोगकर्तालाई निःशुल्क रूपमा विकिपिडिया पहुँच दिने व्यवस्था गरिन्थ्यो। नेपालमा एनसेलले यो सुविधा सञ्चालन गरेको उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “विकिपिडिया” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q52
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९२/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विकिपिडिया।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). विकिपिडिया. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE
@misc{ne_405,
title = {विकिपिडिया},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
