राणाकालीन दरबारहरू

राणाकालीन दरबारहरू नेपालमा राणा शासनको करिब १०४ वर्षे अवधिमा निर्माण गरिएका शासकीय र निजी राजपरिवार-सम्बद्ध महलहरू हुन्। यी दरबारहरू शक्तिको प्रदर्शन र हैसियतको सूचकका रूपमा उभ्याइन्थे, र समकालीन ब्रिटिश मित्रतासँगको घनिष्टता देखाउन पनि प्रयोग हुन्थे। त्यतिबेलामा यी भव्य सेतो संरचनालाई प्रतीकात्मक रूपमा “सेतो हात्ती” भनिन्थ्यो। बि.सं. २००७ फागुन ७ पछि शासन पतन भएयता धेरै दरबार सरकारी कार्यालय, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय, होटेल वा सम्पदा परिसरका रूपमा रूपान्तरित भए।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

राणा शासकहरूले आफू, परिवार र उच्च-प्रतिष्ठित निकायका आवश्यकताका लागि व्यापक क्षेत्र ओगट्ने दरबारहरू खडा गराए। यी संरचनाहरू जनतामाथि प्रभुत्व र वैभव प्रदर्शनका माध्यमसमेत बने। बि.सं. २००७ फागुन ७ पछि कतिपय दरबार सरकारी उपयोगमा आए, केही निजी स्वामित्वका दरबार क्रमशः जीर्ण भए वा भत्काइए। सरकारी स्वामित्वमा परेका धेरै दरबार मर्मत र पुनःस्थापना गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

वास्तुशैली र योजना

राणाकालीन दरबारहरू प्रायः सेतो प्लास्टरले मोडिन्थे र तिनमा नवशास्त्रीय तथा बारोक युरोपेली शैलीको प्रभाव देखिन्थ्यो। चार पाखुरे योजना, लामो बरन्डा, फ्रान्सेली विन्डोज र ग्रीसियन प्रकारका स्तम्भ तिनका पहिचानित तत्त्वहरू हुन्। भवनबीचको ठूलो आँगन धार्मिक वा औपचारिक प्रयोजनका लागि राखिन्थ्यो, जसले दरबारको केन्द्रियता र औपचारिक मार्गनिर्देशन दुवै सुदृढ गर्थ्यो।

निर्माण सामग्री र प्रविधि

यी दरबारहरूमा इँटा, पारम्परिक मोर्टार र सेतो चूनाधारित प्लास्टरको व्यापक प्रयोग भयो। मोर्टारमा कालो मासको दाल, गुड, इँटाको धूलो, तोरी र चुनको धूलो मिसाइन्थ्यो, जसले बाँधाइ सुदृढ बनाउँथ्यो। ‘बज्र’ भनिने चूनोप्लास्टर कालो दाल, गुड, जूट, इँटाको धूलो र चुनको मिश्रणबाट तयार पारिन्थ्यो, जसले ओसप्रति राम्रो प्रतिरोध दिन्थ्यो। भित्री बीम र स्तम्भहरू सल्ला र खोटेसल्लाको काठबाट बनाइन्थे। फ्लोर प्रणाली आयताकार फ्रेम, त्यसमाथि काठका फल्याक र अन्त्यमा वर्गाकार स्लेट बिछ्याई समेटिन्थ्यो।

डिजाइन पक्षमा विदेशी तालिम प्राप्त नेवार वास्तुविदहरूको भूमिका उल्लेख्य थियो। स्रोतमा जोगबीर स्थापित, कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा र रणशूर बिष्ट जस्ता इन्जिनियर/वास्तुविदहरूको संलग्नता उल्लेख गरिएको छ।

प्रमुख दरबार र वर्तमान उपयोग

• सिंहदरबार (१९०८ ई., इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय।
• केशरमहल (इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल केशर पुस्तकालय।
• श्री दरबार (१९२७ ई., इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल मदन पुरस्कार पुस्तकालय र साझा यातायातको कार्यालय।
• शीतल निवास (१९२३ ई., इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल राष्ट्रपतिको कार्यालय।
• हरिहर भवन (इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल निजामति किताबखाना, कृषि विभाग, राष्ट्रिय पुस्तकालय र राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग।
• बबरमहल (इन्जिनियर: कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा) — हाल महालेखा परीक्षकको कार्यालय।
• लाजिम्पाट दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — अहिले चिनियाँ राजदूतको निवास।
• टंगाल दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — हाल शङ्कर होटल।
• लाल दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; १८९० ई., डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — हाल होटल याक एण्ड यती।
• थापाथली दरबार (निर्माण: जंगबहादुर राणा; पछि इन्जिनियर रणशूर बिष्ट) — हाल नेपाल राष्ट्र बैङ्क।
• जावलाखेल दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — हाल भूमि सुधार तथा व्यवस्था कार्यालय।
• हात्तीसार दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — अहिले मनोरञ्जन केन्द्र।
• भाटभटेनी दरबार (निर्माण: वीर शमशेर; १८९३ ई.) — वि.सं. १९९० मा ध्वस्त।
• रानीघाट महल (निर्माण: खड्ग शमशेर; १८९३ ई., पाल्पा) — ऐतिहासिक दरबार।
• तानसेन दरबार (१९२७ ई., निर्माताः प्रताप शमशेर) — हाल सरकारी कार्यालय।
• नारायणहिटी दरबार (स्थापना: वीर शमशेर; डिजाइन: जोगबीर स्थापित) — उल्लेख्य राजदरबार।

उल्लेखनीय संरचनाकार र संरक्षक

यी दरबारहरूको संरचनामा विभिन्न राणा शासकहरूको प्रत्यक्ष संलग्नता पाइन्छ। जंगबहादुर राणा, वीर शमशेर, चन्द्र शमशेर, जुद्ध शमशेर र भीम शमशेर लगायतका शासकहरूले फरक–फरक अवधिमा दरबार निर्माण गराए। केही परियोजनामा खड्ग शमशेर, जगतजंग राणा र रुद्र शमशेरको समावेश देखिन्छ। डिजाइन तथा इन्जिनियरिङतर्फ जोगबीर स्थापित, कुमार नरसिंह राणा, किशोर नरसिंह राणा र रणशूर बिष्ट जस्ता नामहरू बारम्बार देखिन्छन्।

संरक्षण, क्षति र पुनःप्रयोग

राणा शासन पतनपछि धेरै दरबारहरूलाई कार्यालय, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय, होटल वा सम्पदा परिसरका रूपमा पुनःप्रयोग गरियो। केही निजी स्वामित्वका भवनहरू भने जीर्णावस्थामा रहँदै आएका छन्। वर्ष २०७२ को विनाशकारी भूकम्पले विशेषगरी माटो-मोर्टार इँटा र चूनो प्लास्टर प्रयोगिएको दरबारहरूमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। त्यसपछिका मर्मत तथा पुनःस्थापना प्रयासहरू सरकारी स्वामित्वका संरचनामा बढी केन्द्रित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राणाकालीन दरबारहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राणाकालीन_दरबारहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). राणाकालीन दरबारहरू [Rana-era palaces of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राणाकालीन_दरबारहरू

“राणाकालीन दरबारहरू [Rana-era palaces of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राणाकालीन_दरबारहरू. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “राणाकालीन दरबारहरू [Rana-era palaces of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/राणाकालीन_दरबारहरू.

@misc{nepaliencyclopedia_522,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {राणाकालीन दरबारहरू [Rana-era palaces of Nepal]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - राणाकालीन दरबारहरू [Rana-era palaces of Nepal]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -