बन्दिपुर

बन्दिपुर नेपालका पूर्व प्रशासनिक विभाजनअनुसार तनहुँ जिल्लामा रहेको एक साविक गाविसको नाम हो, जसको स्थानाङ्कन पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र र गण्डकी अञ्चलभित्र पर्छ। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना (२०६८) का अभिलेखले यस स्थानमा १२,४५० जना जनसङ्ख्या रहेको देखाउँछ, जसमा ५,७१० पुरुष र ६,७४० महिला समावेश छन्, तथा ३,०५६ घरधुरी दर्ता भएका थिए। हाल यो क्षेत्र प्रशासनिक रूपमा बन्दिपुर गाउँपालिकामा समावेश छ।

स्थान र परिचय

बन्दिपुरको परिचय नेपालका पुराना तहगत संरचनामा उल्लेख्य छ, किनकि यो गण्डकी अञ्चलअन्तर्गतको तनहुँ जिल्लामा अवस्थित स्थानीय एकाइका रूपमा अभिलेखित छ। त्यस समयमा प्रयुक्त ‘गाविस’ संरचनाले गाउँस्तरका प्रशासनिक काम र जनगणनामा प्रयोग हुने आधार प्रदान गर्थ्यो। बन्दिपुर भन्ने भौगोलिक-प्रशासनिक नाम अहिले पनि स्थानीय सन्दर्भ र नक्साङ्कनमा प्रचलित छ, यद्यपि औपचारिक शासन संरचनामा यसको समायोजन भइसकेको छ।

प्रशासनिक रूपान्तरण

स्रोत सामग्रीअनुसार बन्दिपुर नामले चिनिने सो साविक एकाइ हाल बन्दिपुर गाउँपालिकाको भाग बनेको छ। यसरी पुरानो ‘गाविस’ निकायबाट वर्तमान स्थानीय तहमा समायोजन भएपछि पूर्वस्थित अधिकारक्षेत्र र प्राविधिक सीमाहरू गाउँपालिकाका वडामा पुनर्संरचना गरिएको देखिन्छ। यसले प्रशासनिक रेकर्ड, सेवा प्रवाह र जनगणना निकायसँगको समन्वय नयाँ संरचनामा एकीकृत गरेको संकेत दिन्छ।

वडागत संरचना र मिलान

साबिक बन्दिपुर गाविसका वडाहरूलाई हालका वडामा यसरी मिलान गरिएको विवरण उपलब्ध छ:

• साबिक वडा १ → हालको वडा नं. १ (बन्दिपुर गाउँपालिका).
• साबिक वडाहरू २ र ३ → हालको वडा नं. २.
• साबिक वडाहरू ४, ५ र ६ → हालको वडा नं. ४.
• साबिक वडाहरू ७, ८ र ९ → हालको वडा नं. ५.

उल्लेखित मिलानले पुराना १ देखि ९ सम्मका वडाहरूलाई वर्तमान गाउँपालिकाका वडाहरूसँग कसरी समायोजन गरिएको हो भन्ने आधार दिन्छ। यसले स्थानीय नीतिगत, प्रशासनिक र तथ्याङ्क व्यवस्थापनमा निरन्तरताको संयोजन देखिन्छ, यद्यपि वडागत सीमाना र विस्तृत अधिकारक्षेत्रबारे थप विवरण स्रोतमा प्रस्तुत छैनन्।

जनसङ्ख्या र घरधुरी (२०६८)

एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना (२०६८) का तथ्याङ्कले बन्दिपुरमा कुल १२,४५० बासिन्दा दर्ता गरेको छ। तीमध्ये ५,७१० जना पुरुष र ६,७४० जना महिला सूचीकृत छन्। सोही गणनाअनुसार ३,०५६ घरधुरी रहेको अभिलेख पाइन्छ। जनगणनामा देखिएका यी संख्या स्थानीय योजना, सेवा पहुँच र प्रतिनिधित्वसम्बन्धी नीतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित आधार सूचकका रूपमा प्रयोगयोग्य छन्। स्रोतले यसबाहेक अन्य जनसांख्यिक सूचक (जस्तै उमेर संरचना, घनत्व वा भाषिक पहिचान) भने उल्लेख गरेको छैन।

प्रशासनिक वर्गीकरण र प्रयोग

बन्दिपुरको पहिचान नेपालका पूर्वकालीन प्रशासनिक विभाजनको सन्दर्भमा बुझिन्छ, जहाँ पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र र गण्डकी अञ्चल भित्रको तनहुँ जिल्लास्तरमा यसलाई गाविसका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। हाल यो परिचय बन्दिपुर गाउँपालिका अन्तर्गत वडागत संरचनामा रूपान्तरण भइसकेकाले, सूचना व्यवस्थापन र प्रशासनिक अभिलेख वर्तमान स्थानीय तहमार्फत एकीकृत गरिएका छन्। उपलब्ध स्रोतमा यसभन्दा बढी भौगोलिक र ऐतिहासिक विवरण समेटिएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बन्दिपुर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बन्दिपुर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0

@misc{ne_112,
  title = {बन्दिपुर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}