पाटे बाघ भारत, नेपाल र बङ्गलादेश क्षेत्रमा स्वाभाविक रूपमा पाइने बाघको उपसमूहका रूपमा वर्णित छ। स्रोतमा यसको उपप्रजाति नाम ‘प्यानथेरा टाइग्रिस (Panthera tigris)’ उल्लेख गरिएको छ। यस बाघले विविध अवस्थिति र बनोट भएका क्षेत्रमा अनुकूलन गरेर बसोबास गर्ने क्षमता देखाएको छ, र क्षेत्रीय संरक्षण तथ्याङ्कले यसको अवस्थाबारे मिश्रित तस्वीर प्रस्तुत गरेका छन्।
पहिचान र वर्गीकरण
स्रोत सामग्रीमा पाटे बाघलाई उपप्रजातिको रूपमा व्याख्या गर्दै वैज्ञानिक नाम ‘प्यानथेरा टाइग्रिस’ दिइएको छ। यसको मूल वितरण भारत, नेपाल र बङ्गलादेशमा सीमित छ भन्ने कथन प्रस्तुत गरिएको छ। वैज्ञानिक नामाकरण सम्बन्धी थप वर्गीकरणबारे स्रोतले अन्य विवरण दिएको छैन।
वासस्थान र पारिस्थितिक दायरा
यस बाघको वासस्थान दायरा व्यापक छ। यसले घाँसेमैदान, उष्ण र समशीतोष्ण वनका सदाबहार भागहरू तथा झाडीयुक्त क्षेत्र प्रयोग गर्छ। साथै, मरुभूमि नजिकको पतझर वन, सुख्खा झाडी क्षेत्र र ओशीला दलदल जस्ता परस्पर फरक भूस्वरूपहरूमा पनि उपयुक्त बसोबास बनाएको देखिन्छ। यस्तो बहुआयामिक आवास चयनले यसको अनुकूलन क्षमता उजागर गर्छ।
शारीरिक मापन र लिङ्गगत भिन्नता
जङ्गली अवस्थामा स्वतन्त्र रूपमा विचरण गर्ने भाले बाघ सामान्यतया २०५ देखि २२७ किलोग्राम तौलका हुन्छन्। पोथी बाघहरू औसतमा करिब १४१ किलोग्राम तौलका हुने उल्लेख छ। यी मापनहरूबाट भाले र पोथीबीचको आकार र तौलको स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ, जसले शिकारी व्यवहार, क्षेत्राधिकार र ऊर्जामान व्यवस्थापनमा पनि असर पार्ने सम्भावना जनाउँछ भन्ने संकेत दिन्छ; यद्यपि स्रोतले त्यसबारे थप विवरण दिएको छैन।
क्षेत्रीय भिन्नता
स्रोतअनुसार नेपाल र उत्तर भारततर्फ पाइने पाटे बाघहरूको कद दक्षिण भारततिरका भन्दा केही ठूलो देखिन्छ। त्यहाँका भालेको तौल करिब २३५ किलोग्रामसम्म पुग्ने उल्लेख गरिएको छ। यसले भौगोलिक र पारिस्थितिक कारणबाट उत्पन्न शरीर आकारको भिन्नतालाई संकेत गर्छ, तर त्यसको कारणबारे स्रोत मौन छ।
संरक्षणको अवस्था र प्रवृत्ति
संरक्षणवादीहरूका दाबीअनुसार हाल पाटे बाघहरूको कुल सङ्ख्या २,००० भन्दा कम भइसकेको छ। भारत सरकारसँग सम्बन्धित निकायले गरेको पछिल्लो सर्बेक्षणले गत १० वर्षमा करिब ६० प्रतिशत कमी आएको देखाउँदै, भारतमा करिब १,४११ पाटे बाघ बाँकी रहेको अनुमान गरेको छ। सन् १९७२ देखि वन्यजन्तु संरक्षणका थुप्रै अभियान र योजनाहरू सुरु गरिएका भए पनि गिरावटका संकेतहरू निरन्तर देखिएको स्रोतको निष्कर्ष छ।
भारतका संरक्षित क्षेत्रका अनुभव
भारतीय अधिकारीहरूको पहल जारी रहे पनि सारिस्का बाघ आरक्षणबाट बाघ पूर्ण रूपमा लोप भएको स्रोतले जनाएको छ। यस्तो उदाहरणले औपचारिक आरक्षण घोषणा मात्रै पर्याप्त नहुन सक्ने, र वास्तविक संरक्षण कार्यान्वयन, निगरानी र अवैध शिकारी नियन्त्रणजस्ता पक्ष निर्णायक हुने संकेत गर्दछ; यद्यपि विशिष्ट कारणबारे स्रोतमा थप विवरण छैन।
नेपालमा स्थिति र वितरण
नेपालमा पाटे बाघको अवस्थाबारे राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले वि.सं. २०७० मा सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्क उद्धृत गरिएको छ। उक्त विवरणअनुसार वि.सं. २०६५ को १ सय ७६ बाट सङ्ख्या बढेर १ सय ९८ पुगेकी छ। नेपालमा सबैभन्दा धेरै पाटे बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा छन्, जहाँ १ सय २० गणना गरिएको छ।
अन्य संरक्षित क्षेत्रहरूमा बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५०, शुक्लाफाँटा वन्यजन्तु आरक्षमा १७, पर्सा वन्यजन्तु आरक्षमा ७ र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा ४ वटा बाघ दर्ता भएका छन्। स्रोतअनुसार वि.सं. २०६५ यताका तुलनात्मक परिवर्तनी प्रवृत्तिमा चितवनमा ५ वटा वयस्क बाघ घटेका छन् भने बर्दियामा १३ वटा बाघ बढेका छन्। यी तथ्याङ्कहरूले नेपालमा संरक्षण प्रयाससहित क्षेत्रगत उतारचढाव देखिएको संकेत गर्छन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “पाटे बाघ” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q80952
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९०/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पाटे बाघ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पाटे बाघ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98
@misc{ne_152,
title = {पाटे बाघ},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%98}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
