पर्खाल भित्र र बाहिर

पर्खाल भित्र र बाहिर पारिजातले सिर्जना गरेको एक नेपाली उपन्यास हो, जसको पहिलो संस्करण वि.सं. २०३४ मा नविन प्रकाशनबाट आएको भनिन्छ। कृतिको केन्द्रीय विषय जेलको पर्खालभित्रको अनुभव र बाहिरको कठोर यथार्थबीचको द्वन्द्व हो। यो उपन्यास पञ्चायती व्यवस्थामाथि आलोचनात्मक दृष्टिले उभिन्छ र क्रान्ति, श्रम र वर्गसम्बन्धी चेतनालाई मुख्य धागो बनाउँछ।

रचना र प्रकाशन

उपन्यास वि.सं. २०३४ सालमा प्रकाशित भएको स्रोतमा उल्लेख छ। प्रकाशकका रूपमा नविन प्रकाशन को नाम दिइएको छ। यस कृतिलाई पारिजातको औपन्यासिक यात्रामा प्रगतिवादी स्वर सशक्त रूपमा अघि आएको चरणको प्रतिनिधि कृति मानिएको चर्चा पाइन्छ। मदन पुरस्कार पुस्तकालय मा पुस्तकसम्बन्धी विवरण रहेको संकेत स्रोतमा भेटिन्छ।

शीर्षक र परिवेश

शीर्षकले जेलको पर्खालभित्र र समाजको पर्खालबाहिर दुई पृथक् संसार जनाउँछ। कथाले कारावासमा थुनिएका क्रान्तिकारीहरूको मनोविज्ञान र बाहिर फर्किएपछि उनीहरूले भोग्ने असमानता र निगरानीलाई एकै धागोमा गाँस्छ। सन्दर्भको समयरेखा बि.सं. २०३४–२०३५ तिरको राजनीतिक उथलपुथलसँग जोडिएको छ, जब पञ्चायती व्यवस्था प्रति असन्तोष बढ्दो थियो।

कथावस्तु

कथा दुई खण्डझैँ अगाडि बढ्छ—कारागारभित्रको बसाइ र त्यसपछि बाहिरको जीवन। जेलमा रमेश (काल्पनिक पात्र) ले ज्वाला (काल्पनिक पात्र)सँग बहस गर्छ र पत्नी बाटुली को स्मृतिले उसको मानसिकता निर्धारण गर्छ। छुट्टिएपछि ऊ बाटुलीसँग बस्छ, रोजगारी नपाएर सडक खन्ने श्रममा जोडिन्छ र त्यहीँ क्युरी (काल्पनिक पात्र) नामका विद्रोही स्वभावका युवकसँग भेट हुन्छ। ठेकेदारद्वारा श्रमिकमाथि हुने दमनको विरोधमा रमेश र क्युरी उभिन्छन्; बाटुलीले गर्भ ठहरिएको खबर सुनाउँछिन् र पछि प्रहरी आएर रमेशलाई फेरि समाउँछ।

चरित्र र प्रकार

रमेश शिक्षित निम्नमध्यम वर्गीय पात्रका रूपमा चित्रित छ, जो क्रान्तिको दीर्घ र अनुशासित मार्गमा विश्वास गर्छ। ज्वाला तत्क्षण फल खोज्ने उग्र प्रवृत्तिको प्रतिनिधि हो र अन्ततः उद्देश्य नपुग्दै पतनतर्फ धकेलिएर जाने चर्चा गरिन्छ। बाटुली एकमात्र केन्द्रीय स्त्री पात्र हुन्; पतिबिहीन अवस्थाको लामो संघर्ष, धैर्य र समर्पणका कारण उनी श्रमजीवी नारी-जीवनको प्रतीक बनेकी छन्। क्युरी भावुक तर असंगठित विद्रोहको नमूना हो; ठेकेदार, प्रहरी, डिएसपी, इञ्जिनियर र ओभरसियर जस्ता पात्रहरू शोषण र सत्ता-मेसिनरीका प्रतिनिधि रूपले प्रविष्ट छन्।

वैचारिकता र युगचेतना

कृतिमा मार्क्सवाद प्रभावित प्रगतिवाद र समाजवादी यथार्थवादको स्वर प्रकट छ। वर्गीय शोषण, श्रमको मान र संगठनको महत्त्वलाई कथाले बहसको केन्द्र बनाउँछ। क्रान्तिको बाटो सरल नभई दीर्घ, कठोर र जोखिमपूर्ण छ भन्ने बोध बारम्बार प्रतिध्वनित हुन्छ। व्यक्तिगत मोह र अवसरवादले आन्दोलन कमजोर पार्ने यथार्थसमेत कथामा देखाइन्छ।

भाषा, शैली र दृष्टिबिन्दु

भाषा सुललित र सरल छ, कहिलेकाहीँ कवितात्मक टोन उपयोग भएको चर्चा पाइन्छ। दृष्टिबिन्दुका विषयमा प्रथम पुरुष ‘म’ पात्रमार्फत वृतान्त अघि बढ्ने संकेत छ; तथापि कतिपय स्थलमा सर्वज्ञ शैलीको अनुभूति भएको दाबीसमेत भेटिन्छ, अर्थात् स्रोतहरूमा मतभेद छ। शिल्पगत रूपमा रैखिक प्रवाह प्रधान भए पनि केही ठाउँमा स्मृतिनिर्भर पूर्वदीप्ति देखिन्छ।

संरचना र कृति-स्वरूप

कृति ‘डिमाइ’ आकारमा रहेको र जम्मा १२ परिच्छेद भएको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ। अनुच्छेदहरूको लम्बाइ असमान छ र समग्र बनावटले लघु-उपन्यासको प्रभाव दिन्छ। चरित्र-केन्द्रित विचार-विमर्श र वैचारिक वर्णनजति नै घटनात्मक प्रगति सँगसँगै बग्दछ।

समाप्ति र अर्थव्यञ्जना

रमेशको पुनः गिरफ्तारीले संघर्ष अझै अपूरो छ भन्ने अर्थ दिन्छ। गर्भवती बाटुली को प्रसंगले आगामी पुस्तासँग जोडिएको आशा र दायित्व संकेत गर्छ। शीर्षकले जनाएका ‘भित्र’ र ‘बाहिर’ का संसारहरू केवल भौतिक सीमामा सीमित नभई नियन्त्रण, निगरानी र स्वतन्त्रताको बहससँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पर्खाल भित्र र बाहिर”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्खाल_भित्र_र_बाहिर (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). पर्खाल भित्र र बाहिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्खाल_भित्र_र_बाहिर

“पर्खाल भित्र र बाहिर.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्खाल_भित्र_र_बाहिर. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “पर्खाल भित्र र बाहिर.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/पर्खाल_भित्र_र_बाहिर.

@misc{nepaliencyclopedia_820,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {पर्खाल भित्र र बाहिर},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - पर्खाल भित्र र बाहिर
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -