नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध

नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध वि.सं. १८७१ कार्तिक १८ मा कम्पनी सरकारद्वारा युद्ध घोषणा हुँदै सुरु भई १८७२ फागुन २४ मा अन्त्यतर्फ पुगेको द्विपक्षीय संघर्ष हो। एकातिर गोर्खाली सेनाले पूर्व–पश्चिम फैलिएको पहाडी फाँट जोगाउन लड्यो भने अर्कोतिर इस्ट इन्डिया कम्पनीले हिमाली किनारासम्म आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्यो। निष्कर्षतः वि.सं. १८७२ को सुगौली सन्धिले युद्ध रोकेर केही नेपाली भूभाग कम्पनीतर्फ गएका थिए।

पृष्ठभूमि र विस्तार नीति

गोर्खाली विस्तारकी आधारभूत प्रक्रिया पृथ्वीनारायण शाहले मल्ल सङ्घको केन्द्र काठमाडौँ उपत्यका जितेपछि तीव्र बनेको थियो। कीर्तिपुर वरिपरिका संघर्षपछि राजधानी गोरखाबाट काठमाडौँ सारिएपछि राज्यको स्रोतसाधन बढ्यो र सैन्य अभियान सुदृढ भयो। सन् १७६७ मा मद्दतका लागि बोलाइएका क्याप्टेन किन्लकका २,५०० जति फौज उपत्यका वरिपरि असफल हुँदा गोर्खालीहरू थप आत्मविश्वासी बनेको वर्णन पाइन्छ।

उत्तरतिर तिब्बत मामिलाले कहिलेकाहीँ आक्रमण रोकिए पनि पश्चिमतर्फ उन्नति जारी रह्यो। सन् १८०३ सम्म गढवालका राजा पराजित भए र सन् १८०४ जनवरीमा युद्धमै मृत्यु भएको उल्लेख छ। सोहिँ अवधिमा सेनापति अमरसिंह थापाले काँगडा आसपास कब्जा जमाए पनि महाराजा रणजित सिंहको हस्तक्षेपपछि सन् १८०९ भित्र गोर्खाली फौज सतलजपूर्व फर्कन बाध्य भएको तथ्य दिइन्छ।

मराठा सन्गठन, कम्पनी नीति र काठमाडौँको कूटनीति

भारतमा लर्ड वेलेज्लीका कालखण्डमा मराठा साम्राज्यभित्र विभाजन चर्कँदा कम्पनीको प्रभाव बढ्यो। वेलेज्लीले पुनाका बाजीरावसँग सहायक सन्धि अघि बढाउँदा देसनिक शक्तिहरू असन्तुष्ट बने। यतिबेला काठमाडौँमा कम्पनीले नक्सलाई राजदूत जस्तै राख्दै नेपालतर्फका सम्बन्ध अनुगमन गरेको देखिन्छ। आन्तरिक द्वन्द्व तीव्र भएपछि रणबहादुर शाह फर्काइए, र दामोदर पाँडे समूहको पतनजस्ता घटनाले दरबार-राजनीति अस्थिर रह्यो।

व्यापारिक हित कम्पनीतर्फको मुल कारण थियो। तिब्बततर्फको बाटोबाट भारतीय कपडा पु-याई चिनियाँ बजारमा बेचेर प्राप्त आम्दानी चियामा रूपान्तरण गर्ने महँगो परिपाटीलाई छोट्याउने काम कुमाउँ–तिब्बत रेखाबाट सम्भव देखियो। यो आर्थिक लक्ष्यसँगै “राजनीतिक सुरक्षा” नामक तर्क अघि सार्दै हेस्टिङ्सले रणनीतिक प्राथमिकता निर्माण गरेको विवरण स्रोतहरूमा भेटिन्छ।

पाल्पा, बुटवल–स्युराज र तराईका विवाद

दरबारभित्रको शक्ति-संघर्षसँगै पाल्पा राज्य कब्जा, पृथ्वीपाल सेनलाई कैद तथा गोरखपुर–बेतिया क्षेत्रतर्फको आवागमनले सिमाना प्रश्न तातेको थियो। नवाव सआदत अलीसँगको सन्धि (सन् १८०१/वि.सं. १८५८) पछि बुटवल–स्युराजको तिरो, भागबन्डा र अभिलेखका आधारमा दुवै पक्षले आफ्नै दाबी थपे। सन् १७८३ (वि.सं. १८४३) देखि गरिएका तिरो-जवाफ, नवावको हस्तान्तरण, र गोर्खाली कब्जापछि उठेका नजिरहरूले दाबी जटिल बनाएका थिए।

नेपालतर्फबाट पठाइएका पत्रमै बुटवलको तिरो बुझाउने सहमति पुरानो अवस्थितिमै रहेको तर्क राखियो, उता कम्पनीले नवावीय दस्तावेज र खुद अभिलेखका आधारमा स्वामित्व जोड्यो। यही धागो समातेर कम्पनी अधिकारीहरूले स्युराजसमेतमा दाबी बढाउँदा काठमाडौँको आपत्ति चर्कियो।

कूटनीतिक प्रयास र घटनाक्रम (सन् १८११–१८१४)

सिमानामा ‘प्रकृतिका रेखा’ अभावले चौधरी–जमिनदारको दखल झगडा बन्थ्यो। बारा–सिमरावनगढतिरका २२ मौजामा काठमाडौँले अडान कायम गरिरहे पनि बेतियाका दावेदारहरू सक्रिय थिए। भीमसेन थापाले बारा सुब्बा लक्ष्मण गिरीलाई अधिकार दिलाउन पठाएपछि १८ जुन १८११ मा उनीमाथि बेतियाबाट आक्रमण भई हत्या भयो; नेपाली प्रहरी भने विवादित मौजामा रहे।

यसपछि दुवैतर्फका अमीन बसालेर सिमाना जाँचको प्रस्ताव आयो। कम्पनीका मेजर ब्राडशासँग रङ्गनाथ पण्डित र दलभंजन पाण्डेले अभिलेख आदान–प्रदान गरे पनि निष्कर्ष निस्किएन। सन् १८१२–१८१३ मा बुटवल–स्युराज र सिमरावनगढ दुबै काण्डमा छुट्टाछुट्टै जाँच गर्न सहमति भए तापनि फैसला अड्किरह्यो। नयाँ गर्भर्नर जनरल अर्ल माइरा (आएपछि) आक्रामक नीति लिने अडान भएको सूचना काठमाडौँ पुगेपछि तनाव झन् बढ्यो।

औपचारिक युद्ध घोषणा र प्रारम्भिक आयोजना

वि.सं. १८७१ कार्तिक १८ मा कम्पनी सरकारले युद्ध घोषणा गर्‍यो। सतलजदेखि कोशीसम्म फैलिएको करिब १,५०० किलोमिटर लामो सीमामा दुई मुख्य मोर्चा तय गरियो। पूर्वमा मेजर-जनरल बेनेट मार्ली र मेजर-जनरल जोन सुलिभान वुडका स्तम्भहरू काठमाडौँ तिर उन्मुख भए; पश्चिममा मेजर-जनरल रोलो गिलेस्पी र कर्नल डेभिड ओक्टरलोनी अग्रसर भए। यी सबैले अमरसिंह थापाको निगरानीमा रहेको नेपाली रक्षासँग ठोक्किने योजना बनाएका थिए।

मुख्य मोर्चाहरू र लडाइँहरू

मकवानपुर–हरिहरपुर अक्षतिरको सुरक्षा भीमसेन थापाका भाइ रणवीरसिंह थापालाई दिइएको थियो। उनको अधीनमा झण्डै ४,००० जति फौज, पुराना किसिमका राइफल र केही तोपका टुक्राहरू थिए। वुडले बारा–गढ़ीतर्फबाट धकेल्न खोज्दा नेपालीले चुनेको घाटी–जग्गामा विपक्षी तान्ने तरकीब अपनाए, र कम्पनी फौज सीमाभन्दा भित्री प्रगति गर्न नसकी अन्ततः बेतिया फर्किएको विवरण पाइन्छ।

पश्चिमतर्फ ओक्टरलोनी र गिलेस्पीको स्तम्भ उन्नति तयारीमै व्यस्त रहेका बेला, बुटवल–धुरी क्षेत्र सुरक्षित राख्न नेपालीले जितगढी जस्ता किल्लाबन्दी मजबुत पारे। एक अपदस्थ पाल्पाली शासकको सहयोगमा मेजर-जनरल जोन सुलिभान वुडले बुटवलको प्रतिरक्षा छलेर अघि बढ्ने कोसिस गरेको उल्लेख छ, तर यस खण्डका विवरणहरू विखण्डित ढङ्गले सञ्चित छन्।

युद्धको निष्कर्ष र प्रभाव

वि.सं. १८७२ मा भएको सुगौली सन्धि युद्ध अन्त्यको आधार बन्यो। सो सन्धिअनुसार नेपालले नियन्त्रणमा रहेका केही भूभाग कम्पनी सरकारलाई हस्तान्तरण गर्न बाध्य भएको स्रोतमा प्रस्ट छ। कम्पनीतर्फको नेतृत्व इस्ट इन्डिया कम्पनीकै हातमा रहँदा गढवाल राज्य, पटियाला राज्य र सिक्किम राज्य जस्ता देशी राज्यहरूबाट सहयोग प्राप्त भएको उल्लेख पाइन्छ। उता नेपालको युद्ध प्रयासमा थापा वंश र अमरसिंह थापा परिवारको भूमिका मुख्य रह्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_अङ्ग्रेज_युद्ध (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध [Anglo-Nepalese War]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_अङ्ग्रेज_युद्ध

“नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध [Anglo-Nepalese War].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_अङ्ग्रेज_युद्ध. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध [Anglo-Nepalese War].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाल_अङ्ग्रेज_युद्ध.

@misc{nepaliencyclopedia_410,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध [Anglo-Nepalese War]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%85%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध [Anglo-Nepalese War]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%85%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C_%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -