नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ

नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ नेपाली भाषा र नेपाली साहित्यको विकास र संवर्द्धनका लागि स्थापना गरिएको साहित्यिक संस्था हो, जसको केन्द्रीय कार्यक्षेत्र दार्जिलिङ (पश्चिम बंगाल, भारत) मा रहेको छ। यस संस्थाको स्थापना मितिबारे स्रोतहरूमा दुई भिन्न अंकन पाइन्छ—वि.सं. १९९१ र २५ मे १९२४ ई.सं.—र यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। संस्थाले निरन्तर कार्यक्रम, प्रकाशन र सम्मानमार्फत नेपाली भाषिक समुदायमा सांस्कृतिक र साहित्यिक गतिविधि सुगठित गर्दै आएको छ।

स्थापना र पृष्ठभूमि

स्थापनाकालमा दार्जिलिङका नेपाली भाषिक समाजको जनसभापछि यो संस्थाको रूपरेखा तय गरिएको उल्लेख छ। प्रारम्भिक पहलमा सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला र पारसमणि प्रधान लगायत समकालीन अभियन्ताहरू सक्रिय थिए। स्थापना पश्चात २७ जुलाई १९२४ मा अलग सत्र बसेर संस्थाका उद्देश्य र कार्यदिशा औपचारिक रूपमा रेखाङ्कित गरिएको थियो। यी पहलहरूले संस्थालाई दीर्घकालीन संरचना र सञ्चालनको आधार उपलब्ध गराएको मानिन्छ।

उद्देश्य र कार्यक्षेत्र

संस्थाको मूल उद्देश्य नेपाली भाषा र नेपाली साहित्यको संरक्षण, प्रवर्द्धन र गुणात्मक वृद्धिमा केन्द्रित छ। यसैअनुरूप यसले साहित्यिक अभिव्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ र समुदायस्तरमा सिर्जनशील वातावरण निर्माण गर्न पहल गर्छ। दीर्घकालीन लक्ष्यका रूपमा संस्थाले नेपाली भाषिक सम्पदाको अभिलेखीकरण, प्रचार–प्रसार र अध्यवसायिक संवादलाई निरन्तरता दिने काम सम्हाल्दै आएको छ।

कार्यक्रम र गतिविधि

संस्थाले समय–समयमा विभिन्न साहित्यिक गोष्ठी र सम्मेलन आयोजना गर्दै आएको छ, जसले समसामयिक विमर्श र आलोचनात्मक संवादलाई सक्रिय बनाएको देखिन्छ। दार्जिलिङमा हरेक वर्ष १३ जुलाईका दिन भानु जयन्ती विशेष रूपमा मनाइन्छ, जहाँ नेपाली कविता, वाचन र सांस्कृतिक प्रस्तुति जस्ता गतिविधि गरिन्छन्। नियमित कार्यक्रमसँगै संस्थाले पुस्तक तथा जर्नल प्रकाशनमार्फत सिर्जनशील र समालोचनात्मक धारालाई अभिलेखित र प्रवाह गर्ने कार्यसमेत गर्दै आएको छ।

भानुभक्त स्मारक पहल

१७ जुन १९४९ मा दार्जिलिङको मुख्य चोकमा भानुभक्त आचार्यको अर्धकद मूर्ति स्थापना गरियो, जुन भानुभक्तप्रति समर्पित पहिलो सार्वजनिक प्रतिमा मानिन्छ। सो स्मारकले नेपाल र भारतका विभिन्न भूभागमा भानुभक्तका अन्य मूर्तिहरू स्थापना गर्न प्रेरणा दिएको उल्लेख पाइन्छ। उक्त अर्धकद मूर्ति नर्वेजियन ‘नर्वेली’ द्वारा तयार गरिएको भनिएको छ। १० जुलाई १९९२ मा मूल मूर्तिको शिर गोर्खाल्याण्ड विरोधी गुटले क्षति पुर्‍याएको थियो। पछि सोही स्थानमा १३ जुलाई १९९६ (२९ असार २०५३) मा पूर्णकद मूर्ति प्रतिस्थापन गरिएको थियो।

मान्यता र पुरस्कार

स्थापना कालदेखि नेपाली भाषिक साहित्यको संरक्षण र उन्नयनमा दिएको असाधारण संस्थागत योगदानका लागि यस संस्थालाई वि.सं. २०४९ मा जगदम्बाश्री पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। यसबाहेक संस्थाले हरेक वर्ष विभिन्न साहित्यिक पुरस्कार वितरण गर्ने चलन अवलम्बन गरेको छ, जसले लेखक, समालोचक र स्रष्टाहरूलाई प्रोत्साहन पुर्‍याउने कार्य गर्छ।

प्रकाशन र सम्मेलन

संस्थाले पुस्तक तथा जर्नल प्रकाशनलाई आफ्नो प्रमुख माध्यम बनाउँदै साहित्यिक सामग्रीको उत्पादन र प्रसारणमा जोड दिएको छ। यिनै प्रकाशनहरूमार्फत समालोचनात्मक निबन्ध, रचनात्मक कृति र अभिलेखीकरण सम्बन्धी सामग्री सार्वजनिक गरिने उल्लेख छ। प्रकाशन गतिविधिसँगै आयोजित विविध सम्मेलन र गोष्ठीले संस्थाको बौद्धिक सञ्जाल विस्तार गरेको र नेपाली भाषिक समुदायमा संवादमूलक संस्कृतिलाई सबल पारेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्य_सम्मेलन,_दार्जिलिङ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्य_सम्मेलन,_दार्जिलिङ

“नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्य_सम्मेलन,_दार्जिलिङ. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपाली_साहित्य_सम्मेलन,_दार्जिलिङ.

@misc{nepaliencyclopedia_793,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8%2C_%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%99},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - नेपाली साहित्य सम्मेलन, दार्जिलिङ
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8%2C_%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%99
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -