नेपालका उपत्यकाहरू वरिपरि डाँडा र पहाडबाट घेरिएको तथा बिचतिर समथर फाँट विकास भएको भू–आकृति हो। नेपालमा उपत्यका दुई वर्गमा बुझिन्छन्—पहाडी भित्रका उपत्यका, र पहाड र तराईबीच फैलिएका भित्री मधेशका उपत्यका। साना पहाडी समथरहरूलाई स्थानीय रूपमा टार, पाटन, बेसी वा माढी भनिन्छ, जस중 धेरै क्षेत्रफलका र विविधतायुक्त पनि छन्।
काठमाडौँ उपत्यका
काठमाडौँ उपत्यका पहाडी भेगको सबैभन्दा ठूलो उपत्यका मानिन्छ, जहाँ काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, मध्यपुर, कीर्तिपुर गरी पाँच सहर अवस्थित छन्। यसलाई बाग्मती उपत्यका पनि भनिन्छ; बाग्मती नदी तथा इक्षु, बिष्णुमती, धोबीखोला, हनुमन्ते, मनोहरा, कोड्कु र टुकुचा जस्ता खोलाहरू मिसिँदै चोभारको गल्छीबाट बाहिर निस्कन्छन्। उपत्यकाले राज्यको प्रशासनिक केन्द्र, ऐतिहासिक राजधानी र प्रमुख शहरी क्षेत्रको हैसियत बोकेको छ। बसन्तपुर दरबार, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ मन्दिर, चाँगुनारायण मन्दिर, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ जस्ता सम्पदा यहीँ छन्। यहाँ झन्डै २५ लाख जति मानिस बसोबास गर्छन्।
पोखरा उपत्यका
मध्य नेपालको पोखरा उपत्यका लाई सेती उपत्यका पनि भनिन्छ। बिजयपुर र कोत्रे जस्ता खोलाहरू सेतीको जलधारामा मिसिँदै उपत्यकाबाट बाहिरिन्छन्। फेवा, बेगनास, रुपा र खास्टेसहित विभिन्न तालहरूको घनत्वका कारण यो उपत्यका चर्चित छ, र अन्नपूर्ण पदयात्रामार्ग यहीँबाट सुरु हुन्छ। यो क्षेत्र पोखरा–लेखनाथ महानगरपालिका सहित विकसित भएको छ, र पृथ्वी, सिद्दार्थ र धवलागिरी राजमार्गहरूले यसलाई अन्य भू–भागसँग जोड्छन्। अनुमानित जनसङ्ख्या करिब ३,५०,००० छ।
सुर्खेत उपत्यका
पश्चिम नेपालको सुर्खेत उपत्यका पहाडी क्षेत्रमा काठमाडौँ र पोखरापछि क्षेत्रफलका आधारमा तेस्रो ठूलो भनिन्छ। वीरेन्द्रनगर केन्द्रीत यस उपत्यकाबाट झुप्रा, निकास र अदी खोला बग्दै भेरी नदीमा मिसिन्छन्। यहाँका बुलबुल ताल र कार्के दह उल्लेखनीय जलाशय हुन्। ऐतिहासिक रूपमा यो भू–भाग सिंजा उपत्यकाको राज्य र जाजरकोटद्वारा शासित थियो; लाटिकोइली, देउतीबज्यै र काँक्रे विहारजस्ता स्थल यसको इतिहासका प्रमाण हुन्। कुल मिलाएर करिब दुई लाख जति जनसङ्ख्या रहेको बताइएको छ, र रत्न राजमार्ग तथा कर्णाली राजमार्गले यातायात सञ्जाल थपेका छन्।
सिंजा उपत्यका
कर्णाली प्रदेशस्थित सिंजा उपत्यका ऐतिहासिक जुम्ला राज्यको राजधानी थियो। तिला नदी उपत्यकाबाट बहँदै बाहिर निस्कन्छ। विकट भौगोलिकता हुँदाहुँदै हाल यो सुर्खेत उपत्यकासँग कर्णाली राजमार्गले जोडिएको छ। स्याउलगायत फलफूल उत्पादनका लागि यो उपत्यका अग्रणी मानिन्छ।
साना टार, पाटन र बेसी
पहाडी भेगका थुप्रै साना तर महत्त्वपूर्ण समथर उपत्यकाहरू स्थानीय भाषामा टार, पाटन, बेसी वा माढी भनेर चिनिन्छन्। यिनले कृषि उत्पादन, स्थानीय बजार र आवागमनमा योगदान दिएका छन्। तल केही दिगो उदाहरण प्रस्तुत छन्:
- पाल्पा माढी: तानसेन आसपास पर्ने यो माढी पाल्पा तथा पहाडी क्षेत्रमा प्रमुख अन्न भण्डारका रूपमा परिचित छ; ढापिलो स्थलाकृतिका कारण बस्ती कम छ।
- बनेपा: राजधानी नजिकको यो उपत्यकामा पनौती, बनेपा र धुलिखेल गरी तीन साना नगर पर्छन्; अरनिको राजमार्ग र बिपी राजमार्ग यहीँबाट फाट्छन्।
- पाँचखाल: काभ्रेपलाञ्चोकको उर्वर उपत्यका, दुई धानबालीसमेत सम्भव हुने कृषिक्षेत्र; झीगु खोलाले सिंचाइ पुर्याउँछ, र शान्ति सेना तालिम केन्द्र यहीँ छ।
- भकुन्डे बेसी: दाप्चा, मेथिनकोट र बेलागाउँ डाँडाले घेरेको उर्वर सानो उपत्यका।
- पाटन (बैतडी): बैतडीको दोस्रो सदरमुकाम तथा सबैभन्दा उब्जिने फाँट; दक्षिणतर्फ महाभारतपारी जोगबुढा उपत्यका पर्छ।
- तुम्लिङटार: सङ्खुवासभाको सभा–अरुण दोभानस्थित उपत्यका; पहाडी क्षेत्रकै ठूलो घाँसे विमानस्थल यहाँ छ।
- रूम्जाटार: ओखलढुङ्गाको हवाइद्वार; सानो बजार र विमानस्थल अवस्थित।
- कर्पुटार: लमजुङ–कास्की सिमानाबाट टेकेको उपत्यका; ईशानेश्वर महादेव मन्दिरका लागि चर्चित।
- बिजुवार: प्युठानको उर्वर उपत्यका र प्रमुख बजारमध्ये एक।
- धादिङ बेसी: धादिङ सदरमुकाम रहेको उपत्यका; उत्तरी क्षेत्रका लागि आपूर्तिकेन्द्र।
- चुत्राबेसी: अर्घाखाँचीको मुख्य अन्न भण्डार; सन्धिखर्क र ऐतिहासिक बजार यहीँ पर्दछन्।
- रामपुर (पाल्पा): काली नदीकिनारको रातो माटोले बनेको उपत्यका; नहर निर्माणपछि उत्पादनशीलता बढेको छ।
- चौरजाहारी: रुकुम–जाजरकोट क्षेत्रको अन्न, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा केन्द्रको रूपमा उदीयमान।
भित्री मधेशका प्रमुख उपत्यकाहरू
पहाड र तराईबीच रहेका भित्री मधेशका उपत्यकाहरू जल–माटोका दृष्टिले उर्वर, बस्ती र बजार विस्तारका लागि लाभदायी र यातायातका मार्गसँग नजिक छन्।
- जोगबुढा उपत्यका: डडेल्धुराको अन्न भण्डार; दक्षिणमा शुक्लाफाँटा क्षेत्र; जोगबुढा नदीबाट सिंचित र क्रमशः विकासोन्मुख।
- दाङ उपत्यका (बबई): मुख्य नदी बबई; त्रिभुवननगर र तुल्सीपुर नगरपालिका; नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरू अवस्थित; महेन्द्र राजमार्गसँग पक्की बाटोबाट जोडिएर वरपरका पहाडी जिल्लासँग आपसी सम्पर्क छ।
- देउखुरी उपत्यका (राप्ती): मुख्य नदी राप्ती नदी; महेन्द्र राजमार्ग बीचैबाट बग्दैछ; लमही, भालुवाङ र कुसुम बजारहरू वाणिज्यिक रूपमा फैलिँदै छन्।
- चितवन उपत्यका (नारायणी–पूर्वी राप्ती): नारायणी नदी र राप्ती नदी मिसिने भू–भाग; लोथर, मनहरी, बुढी राप्ती, खगेरी, केरुङगा, पुँगी, जुगेडी, लब्धी आदि खोला मिसिन्छन्। बिस हजारी तालसहित थुप्रै जलाशय तथा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज यहाँ पर्दछन्; काठमाडौँ र पोखरापछि तेस्रो ठूलो पर्यटक गन्तव्य मानिन्छ।
- माडी उपत्यका (रिउ): चितवन उपत्यका को दक्षिण; रिउ यहाँको मुख्य नदी; ठूलो भाग निकुञ्जभित्र पर्ने हुँदा विकास सीमित; केन्द्र बसन्तपुर बजार; राप्तीमा पक्की पुल बनेपछि यातायात केही सहज, तर रिउ पुल अझै निर्माणाधीन।
- सिन्धुली उपत्यका (मरिन): मरिन खोलाले बनाएको साँघुरो उपत्यका; बागमतीपारी सुरु भई कमला–त्रियुगा डाँडासम्म फैलिएको; प्रशासनिक रूपमा मकवानपुर र सिन्धुलीमा विभाजित।
- उदयपुर उपत्यका (कमला): मुख्य नदी कमला नदी; त्रियुगासहित अन्य खोलाहरू बग्छन्; उत्तर–दक्षिणतिर महाभारत शृङ्खला र चुरेले घेरेको; कमलामाई नगरपालिका (सिन्धुली) र त्रियुगा नगरपालिका (गाइघाट) रहेको; सगरमाथा राजमार्ग निर्माणाधीन र पश्चिमतर्फ बिपी राजमार्गले यातायात सुचारू।
प्राकृतिक सम्पदा, बस्ती र अर्थतन्त्र
स्रोतमा वर्णित उपत्यकाहरूले कृषि अन्न भण्डार, बजार–केन्द्र, प्रशासनिक सदरमुकाम र सांस्कृतिक विरासतका रूपमा बहुआयामिक भूमिका खेलेका छन्। पोखरा उपत्यकाका ताल, चितवन उपत्यकाको जैविक विविधता, र काठमाडौँ उपत्यकाका पुरातात्त्विक स्थलहरू पर्यटनका केन्द्रीय आकर्षण हुन्। नदीहरूको जलनिकासले समथर फाँटलाई सिंचित गरी बसोबास र उत्पादन दुवैलाई सघाएको देखिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालका उपत्यकाहरू” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q60485152
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालका उपत्यकाहरू”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालका_उपत्यकाहरू (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). नेपालका उपत्यकाहरू [Valleys of Nepal]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालका_उपत्यकाहरू
“नेपालका उपत्यकाहरू [Valleys of Nepal].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालका_उपत्यकाहरू. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “नेपालका उपत्यकाहरू [Valleys of Nepal].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालका_उपत्यकाहरू.
@misc{nepaliencyclopedia_675,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {नेपालका उपत्यकाहरू [Valleys of Nepal]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - नेपालका उपत्यकाहरू [Valleys of Nepal] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/नेपालका_उपत्यकाहरू · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
