धनुषा जिल्ला

धनुषा जिल्ला नेपालको मधेश प्रदेशमा पर्ने, पूर्णतः तराई भू-बनोटमा समेटिएको घनाबस्ती भएको जिल्ला हो। यसले देशको ०.८०% भूभाग ओगट्छ र कुल जनसङ्ख्याको २.९% समेट्छ, जनसङ्ख्याको क्रममा पाँचौँ स्थानमा पर्ने दाबी स्रोतमा भेटिन्छ। जातीय र सांस्कृतिक बहुलतायुक्त यस क्षेत्रमा ९३ जातजातिको उपस्थितिले सामाजिक तानाबाना समृद्ध देखिन्छ। धार्मिक महत्वसँगै, जनकपुरधाम–जयनगर खण्डमार्फत सञ्चालन हुने नेपाल रेल्वे सेवाले भारतको बिहारसंग जोडिन सहज बनाएको छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

धनुषा जिल्ला नेपालको मध्यपूर्वी तराईमा अवस्थित छ र दक्षिणतर्फ भारतको बिहार प्रदेशसँग जोडिन्छ। पूर्वतर्फ सिराहा जिल्ला, पश्चिमतर्फ महोत्तरी जिल्ला र उत्तरतर्फ सिन्धुली जिल्ला यसका सीमा सहछेउ छन्। जिल्लाको क्षेत्रफल १,१९० वर्ग किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। उत्तर–दक्षिण औसत लम्बाइ ४५.२७ किलोमिटर र पूर्व–पश्चिम औसत चौडाइ २७.४७ किलोमिटरका साथ अधिकतम लम्बाइ ५८ किलोमिटर र न्यूनतम ३९ किलोमिटर, अधिकतम चौडाइ ३४ किलोमिटर र न्यूनतम २२ किलोमिटर रहेको विवरण पाइन्छ।

नामाकरण र पौराणिक कडी

स्थानीय किम्बदन्ती र धर्मग्रन्थीय वर्णनअनुसार, त्रेतायुगमा राजा शीरध्वज जनकले अनिकाल निवारणका लागि हलो जोतेका बेला भूमिबाट बालिका सीता प्रकट भएको जनश्रुति छ। सीताको स्वयंवरमा शिवधनुषमा ताँदो चढाउने शर्त राखिएकामा रामचन्द्रले प्रयत्न गर्दा अत्यन्त भारी धनुष भाँचिएको कथन पाइन्छ। भाँचिएको धनुषको टुक्रा झरेको ठाउँ ‘धनुषाधाम’ भनिन थाल्यो र त्यसैको नामबाट जिल्लाको नामकरण ‘धनुषा’ भएको परम्परा सुनिन्छ। यसरी, स्थाननाम स्थानीय धार्मिक आख्यानसँग गाँसिएको छ, जसमा शिवको धनुष र जनकवंशको भूमिका केन्द्रीय मानिन्छ।

इतिहास र धार्मिक धरोहर

धनुषा परिसर ऐतिहासिक मिथिला प्रदेशको एक खुम्चिएको अंशका रूपमा व्याख्यायित हुन्छ, जसको पुरानो वरणन कोशीदेखि गण्डकी र गङ्गासम्म फैलिएको बताइन्छ। प्राचीन वेला माथव विदेधले वनपट्टी अन्वेषण गरी मानव वसाहतको आरम्भ गराएको किम्बदन्ती उल्लेखनीय छ। सत्रौँ शताब्दीको आरम्भतिर महात्मा सुरदास यहाँ पुगेको र स्वप्नादेशमार्फत सीताको जन्मस्थल पहिचान गरी खन्ती गाडी चिनो छोड़ेको विवरण भेटिन्छ। ऐतिहासिक अनुदान र निर्माणमध्ये, स्थानीय राजाले जानकी मन्दिरका लागि ठूलो परिमाणको जग्गा उपलब्ध गराएको उल्लेख छ; पछि अमरसिंह थापाले वि.सं. १८८२ मा पेगोडा शैलीको राममन्दिर निर्माण गराएको भनिन्छ। त्यसपछि टिकमगढकी महारानी वृषभानु देवीले वि.सं. १९५० तिर ९ लाख रुपैयाँ व्यय गराई वर्तमान भव्य जानकी मन्दिर बनाएको विवरण स्रोतमा प्रस्तुत छ।

जनसङ्ख्या र समाज

धनुषामा ९३ जातजातिको बसोबास भएकोले सामाजिक संरचना अत्यन्त बहुविध छ। नेपालकै २.९% जनसङ्ख्या समेटिएको भन्दै उच्च जनघनत्व र ग्रामीण–सहरी मिश्रित बस्तीले सांस्कृतिक जीवन्तता देखिन्छ। धार्मिक स्थल, उत्सव र संस्कारले स्थानीय पहिचानलाई देशभित्र र सिमापारि दुबै तर्फ चिनाउने काम गरेका छन्।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १८ वटा स्थानीय तह छन्, जसमा १ उपमहानगरपालिका, ११ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका पर्छन्। उपमहानगरपालिका ‘जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका’ हो। नगरपालिकाहरूमा कमला, गणेशमान चारनाथ, शहीदनगर, क्षिरेश्वरनाथ, मिथिला, नगराइन, सबैला, विदेह, हंसपुर, मिथिला बिहारी र धनुषाधाम पर्छन्। गाउँपालिकाहरूमा औरही, जनकनन्दिनी, बटेश्वर, लक्ष्मीनिया, मुखियापट्टी मुसहरनिया र धनौजी समावेश छन्। यी स्थानीय तहहरू वि.सं. २०७८ को जनगणनासम्म पुगेका जनसांख्यिकीय तथ्यांकसँग सूचीकृत गरिएको विवरण स्रोतमा छ।

यातायात र पूर्वाधार

धनुषाको यातायातिक पहिचानमा रेलसम्पर्क प्रमुख छ। जनकपुरधाम–जयनगर खण्डमार्फत सञ्चालनमा रहेको नेपाल रेल्वे सेवा नेपाल–भारत सीमास्थित जयनगरसम्म पुग्छ र जिल्लाको अन्तरसीमाना आवागमन सुगम बनाउँछ। यस सेवा र सडकीय जालबीचको समन्वयले सहरी बस्ती र बजार केन्द्रीयतामा योगदान गरेको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “धनुषा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). धनुषा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_42,
  title = {धनुषा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}