त्रिभुवन राजपथ

त्रिभुवन राजपथ नेपालको सबैभन्दा पुरानो राजमार्ग मानिन्छ, जसलाई हाल राष्ट्रिय राजमार्ग ४१ भनेर नामाङ्कित गरिएको छ (पहिले: रा०२)। त्रिभुवन राजपथले काठमाडौँको बाहिरी क्षेत्रबाट यात्रा सुरु गरी नेपाल-भारत सीमा नजिकको वीरगन्ज हुँदै भारतको रक्सौलसँग सडक सम्पर्क कायम गर्छ। कतिपय खण्डमा धेरै मोड र घुम्ती परेकाले यो मार्गलाई सञ्चालनगत दृष्टिले कठिन मानिएको छ।

परिचय र मार्गरेखा

यो राजमार्गले राजधानीको बाहिरी भागलाई दक्षिणतर्फको सीमा क्षेत्रसँग सिधा जोड्ने कडीका रूपमा परिचित छ। काठमाडौँतर्फको अन्तिम पहुँचबिन्दु राजधानीको बाहिरी परिधिसम्म पुग्ने गरी निर्धारण गरिएको छ, र दक्षिणतर्फ वीरगन्ज हुँदै रक्सौलमा पुगेर अन्तरदेशीय सीमासँग जुध्छ। यसरी यसले राजधानी र सीमा नाकाबीच सडकमार्फत नियमित आवागमन सम्भव बनाउँछ।

भारतीय सञ्जालसँग एकीकरण

रक्सौलमा पुगेपछि मार्ग भारतीय राष्ट्रिय सञ्जालसँग जोडिन्छ। भारतको राष्ट्रिय राजमार्ग २८ र भारतको राष्ट्रिय राजमार्ग २८ए मार्फत रक्सौलबाट लखनऊ र बरौनीतर्फ प्रत्यक्ष पहुँच खुल्छ, साथै भारतका अन्य क्षेत्रहरूसम्म पनि यात्रा विस्तार हुन्छ। यसरी त्रिभुवन राजपथले सीमा ठाँउमा रहेका ती मार्गहरूसँग समायोजन भएर अन्तरदेशीय सडक समेकनलाई सहज बनाउँछ।

इतिहास र पहिचान

यो मार्ग नेपालमा निर्माण भएको प्रारम्भिक राजमार्ग मानिन्छ, र “सबैभन्दा पुरानो” को हैसियतले चिनिन्छ। प्रशासनिक नामाङ्कनमा यो हाल राष्ट्रिय राजमार्ग ४१ को रूपमा सूचीकृत छ, भने पहिले यसको संकेत रा०२ प्रचलित थियो। नाम र सङ्केतको परिवर्तन प्रशासनिक वर्गीकरण अनुसार गरिएको हो, तर मार्गको मूल जोडतोडीय भूमिका उही रहेको बुझिन्छ।

सडक-स्वरूप र पारवहन

राजमार्गका थुप्रै भागहरूमा तीव्र मोड र एकपछि अर्को घुम्ती भेटिन्छन्। ती भौगोलिक घुम्तीहरूका कारण भारी सवारीसाधनको सञ्चालन, गति, तथा पारवहन योजना बनाउँदा चुनौती थपिन्छ। यही कारणले यस मार्गलाई तुलनात्मक रूपमा कम सहज मानिन्छ, यद्यपि राजधानी र सीमाबीचको प्रयोजनसम्पन्न कडी भने रहिरहन्छ।

भौगोलिक र संस्थागत सन्दर्भ

राजधानी नजिकको पहुँच र सीमास्तरको जोडलाई एउटै धारामा ल्याउने यसको संरचनात्मक विशेषता उल्लेख्य छ। सीमा नाकामा अवस्थित भारतीय राजमार्गहरूसँगको समायोजनका कारण, राजधानीबाट निस्किएको आवागमनले सीमा पारको मार्गहरूसँग निरन्तरता पाउँछ। यसरी त्रिभुवन राजपथले भौगोलिक पहुँच र परिवहन व्यवस्थापनमा जोड पुर्‍याउने मौलिक भुमिका निर्वाह गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रिभुवन राजपथ”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_राजपथ (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). त्रिभुवन राजपथ [Tribhuvan Highway]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_राजपथ

“त्रिभुवन राजपथ [Tribhuvan Highway].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_राजपथ. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “त्रिभुवन राजपथ [Tribhuvan Highway].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/त्रिभुवन_राजपथ.

@misc{nepaliencyclopedia_374,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {त्रिभुवन राजपथ [Tribhuvan Highway]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A5},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - त्रिभुवन राजपथ [Tribhuvan Highway]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A5
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -