गणेशमान सिंह

गणेशमान सिंह (वि.सं. १९७२–२०५४) बहुदलीय राजनीतिका पुराना नेता, प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका संयोजक, र जनआन्दोलन २०४६ का सर्वोच्च कमान्डरका रूपमा चिनिन्छन्। नेपाली काङ्ग्रेस को स्थापना र संगठन विस्तारमा उनी अग्रपंक्तिमा रहे। राणा शासनविरुद्धको आरम्भिक प्रतिरोधदेखि पञ्चायती कालको संघर्ष र अन्ततः प्रणाली परिवर्तनसम्म उनको भूमिकाले आधुनिक नेपाली राजनीतिमा दीर्घ प्रभाव पारेको मानिन्छ।

बाल्यकाल र शिक्षा

उनी वि.सं. १९७२ कात्तिक २४ गते काठमाडौँको यट्खामा जन्मिएका थिए। पिता सुब्बा ज्ञानमान सिंह र माता सुभद्रा कुमारीका ज्येष्ठ सन्तानका रूपमा हुर्केका उनलाई परिवारमा ‘हीराकाजी’ नामले बोलाइन्थ्यो। बालपालन ज्येष्ठ बाजे सरदार रत्नमानबाट भयो। दरबार हाईस्कुलमा अध्ययनरत हुँदा शिष्टाचारसम्बन्धी विषयमा विग्रह परेपछि उनी निकाला भए र केही समय सरकारी बहिदारको काम छाडेर भारततर्फ लागे। कोलकातामा सन् १९३९ मा मेट्रिक प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण भई विद्यासागर कलेजमा विज्ञान पढ्न थालेका उनले यसै बीच राजनीतिक रुचि सुदृढ पारे।

आरम्भिक राजनीतिक यात्रा

उनी वि.सं. १९९७ मा प्रजा परिषद् हुँदै संगठित राजनीतिमा प्रवेश गरे। सोही वर्ष मङ्गलादेवीसँग विवाहपश्चात् कात्तिकमा पक्राउ परे र सर्वस्वहरणसहित आजीवन कारावासको सजाय सुनाइयो, जबकि उनका सहकर्मीमध्ये केहीलाई मृत्युदण्ड भयो। वि.सं. २००१ वैशाखमा भद्रगोल जेलको पर्खाल नाधेर भागेका उनले ‘कृष्णबहादुर प्रधान’ नाममा दार्जिलिङ, सिक्किम, कोलकाता, बनारस र लाहौरमा गतिविधि जारी राखे। त्यही क्रममा वि.सं. २००१ मा वि.पी. कोइरालासँग सम्बन्ध गाँस्दै २००३ माघ १२ मा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस स्थापना गर्न सहकार्य गरे, जुन २००६ मा सुवर्ण शमशेरको प्रजातान्त्रिक काङ्ग्रेससँग मिलेर नेपाली काङ्ग्रेस बन्यो।

२००७ सालको क्रान्ति र सरकारी जिम्मेवारी

भारतको बैरगनियामा तीन दिनसम्म चलेको परामर्शपछि ‘गर या मर’ रणनीति लिएर आन्दोलन तिव्र पारिँदा, उनी भूमिगत रूपमा नेपाल प्रवेश गर्दा ठोरीतर्फ पक्राउ परे र शारीरिक यातना भोगे। इन्द्रजात्राको अवसरमा शक्तिशाली विस्फोट गराउने तयारी सम्बद्ध अभियोगमा उनलाई मृत्युदण्डको मागसहित विशेष अदालतमा उभ्याइयो। तर त्रिभुवन भारतीय दूतावासमा शरण लिएपछि परिस्थितिले मोड फेर्‍यो र वि.सं. २००७ को परिवर्तनपछि उनी मुक्त भए। त्यसपछि मोहन शमशेर सरकारमा उद्योग तथा वाणिज्य मन्त्री, र २००८ मा मातृकाप्रसाद कोइराला नेतृत्वमा कृषि, भूमि तथा खाद्यमन्त्री बने। २०१२ मा सभापति पदको प्रतिस्पर्धा हारे, २०१४ को भद-अवज्ञा अभियानलाई नेतृत्व दिए, २०१५ मा काठमाडौँबाट सांसद् चुनिए र विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला सरकारमा निर्माण तथा यातायात मन्त्री बने।

पञ्चायती कालको प्रतिरोध र मेलमिलाप

वि.सं. २०१७ पुस १ को घटनापछि उनी २०२५ सम्म सुन्दरीजल कारागारमा आठ वर्ष थुनिए। रिहाइपछि भारतमा रहेर संगठन विस्तारमा लागे। २०३३ मा वि.पी. कोइरालासँगै राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर स्वदेश फर्किँदा विमानस्थलमै पक्राउ परे र मृत्युदण्डसमेत माग भएको मुद्दा खेपे। २०३४ मा पटना भेलाले उनलाई पार्टी नेता चयन गर्‍यो। २०३७ को जनमत सङ्ग्रह २०३७को सहभागीता विषयमा वि.पी.सँग मतभेद रहे पनि वि.पी.को देहावसान (२०३९) पछि उनी पार्टीका सर्वोच्च नेता भए। २०४२ मा मेलमिलापको पुनर्परिभाषासहित सत्याग्रहको नेतृत्व गर्दा फेरि कारावास भोग्नुपर्‍यो।

जनआन्दोलन २०४६ र नेतृत्व

वि.सं. २०४६ माघमा क्षेत्रपाटीस्थित आफ्नै निवासमा बसेको नेपाली काङ्ग्रेस सम्मेलनले व्यापक जनआन्दोलन सुरु गर्ने निर्णय गर्‍यो। फागुन ७ देखि प्रारम्भ भएको आन्दोलनमा वामपन्थी संयुक्त मोर्चासहितको सहकार्यकाबीच उनी सर्वोच्च कमान्डर घोषित भए। आन्दोलनक्रममा उनी घरमै नजरबन्द र स्वास्थ्य समस्या देखिएपछि अस्पतालमै निगरानीमा राखिए। सफलता पश्चात् दलमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा भई टुँडिखेलको विशाल सभामा उनलाई ‘फादर अफ डेमोक्रेसी’ का रूपमा सम्मानित गरियो।

पछिल्ला वर्ष, सम्मान र विरासत

जनआन्दोलनपछि बनेको अन्तरिम सरकारको नेतृत्व गर्ने प्रस्ताव उनले अस्वीकार गरे र प्रधानमन्त्रीका लागि कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई अघि सारे। २०४७ पुष ३ (सन् १९९० डिसेम्बर १८) मा उनी तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज बुशलाई भेटेका थिए। मानवअधिकार र शान्तिका योगदानका लागि अमेरिकाबाट पिसरन पुरस्कार (१९९०) र मानवाधिकार पुरस्कार (१९९३), साथै ‘ऊ थान्त शान्ति पुरस्कार’ले उनलाई सम्मानित गर्‍यो। झापा जिल्लाको कलबलगुडीमा २०४९ को महाधिवेशनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग मतभेद तीव्र भयो। २०५१ भदौमा पार्टी छाडे पनि पोखरा महासमितिको वैठक र २०५३ को नवौँ महाधिवेशनले उनलाई सर्वोच्च नेताको मान्यता कायमै राख्यो।

व्यक्तिगत जीवन र स्मारक

पत्नी मङ्गलादेवी सिंहको निधन २०५३ वैशाखमा भयो। २०५४ असोज २ मा ८२ वर्षको उमेरमा उनी दिवंगत भए, र सरकारले तीन दिन राष्ट्रिय शोक घोषणा गर्‍यो। उनका दुई छोरा प्रदीपमान सिंह र प्रकाशमान सिंह तथा तीन छोरी डा. मीना सिंह, कान्ता मानन्धर र रीता वैद्य छन्; काठमाडौँ महानगरपालिकाका पूर्व प्रमुख पी.एल. सिंह उनका धर्मपुत्र हुन्। उनले भोगेको यन्त्रणामाथि कडा आलोचना भए(); चिकित्सकीय समस्या भएको भन्ने दाबी पनि प्रचलित छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल परिसरको ‘गणेशमान सिंह भवन’ र ज्वालाखेलसहितका सालिकहरूले उनको स्मृति सुरक्षित राखेका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गणेशमान सिंह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गणेशमान सिंह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9

@misc{ne_203,
  title = {गणेशमान सिंह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}