अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला

अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला नेपालको उत्तर–मध्य क्षेत्रमा अवस्थित, हिमालयभित्रको एक महत्त्वपूर्ण पर्वतसमूह हो। करिब ५५ किमि लम्बाइको यस शृङ्खलामा ८,००० मि. माथिको एक शिखरसहित दर्जनौँ उच्च टाकुरा समेटिएका छन्। यसको पश्चिमतर्फ कालीगण्डकी खोंच, उत्तर र पूर्वतर्फ मर्स्याङ्दी नदी, तथा दक्षिणतर्फ पोखरा उपत्यका रही भौगोलिक घेरा बनाउँछन्। पश्चिम छेउतिर अन्नपूर्ण क्षेत्रमा एक उच्च बेसिनसमेत पर्छ, जसलाई अन्नपूर्ण अभयारण्य भनिन्छ। यहाँको सर्वोच्च बिन्दु अन्नपूर्ण प्रथम ८,०९१ मि. (२६,५४५ फिट) उचाइको छ, जुन विश्वमा दशौँ र नेपालभित्र नवौँ स्थानको अग्लो शिखर मानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थान र सिमाना

अन्नपूर्ण समूह उत्तर–मध्य नेपालको पर्वतीय भूपरिसरमा सिमित छ। यसको पश्चिमी किनारामा कालीगण्डकी खोंच पर्दछ, जसले समूहलाई अर्कातर्फबाट छुट्याउँछ। उत्तर तथा पूर्वदिशामा फैलिएको मर्स्याङ्दी नदी प्रणालीले शृङ्खलालाई घेरेको छ, भने दक्षिण भाग पोखरा उपत्यकाद्वारा सीमाबद्ध छ। स्रोतहरूका अनुसार, समूहको पश्चिम सिमानातिर अन्नपूर्ण अभयारण्य नामले चिनिने उच्च स्तरको बेसिन अवस्थित छ।

शिखरहरूको संरचना

यस समूहमा ८,००० मि. वर्गका एक शिखरका अतिरिक्त, करिब तेह्र टाकुरा ७,००० मि. भन्दा अग्ला छन्, र सोह्रभन्दा बढी शिखर ६,००० मि. माथि उठेका छन्। ७,२०० मि. माथिका प्रमुख छ टाकुरा निम्नानुसार छन्:

• अन्नपूर्ण प्रथम (मुख्य) — ८,०९१ मि. (२६,५४५ फिट); २८.५९५° उ., ८३.८१९° पू.
• अन्नपूर्ण दोश्रो — ७,९३७ मि. (२६,०४० फिट); २८.५३९° उ., ८४.१३७° पू.
• अन्नपूर्ण तेश्रो — ७,५५५ मि. (२४,७८६ फिट); २८.५८५° उ., ८४.०००° पू.
• अन्नपूर्ण चौथौ — ७,५२५ मि. (२४,६८८ फिट); २८.५३९° उ., ८४.०८७° पू.
• गङ्गापूर्ण — ७,४५५ मि. (२४,४५७ फिट); २८.६०६° उ., ८३.९६५° पू.
• अन्नपूर्ण दक्षिण — ७,२१९ मि. (२३,६८४ फिट); २८.५१८° उ., ८३.८०६° पू.

संरक्षण व्यवस्था र पदयात्रा

पूरा शृङ्खला र वरपरको ७,६२९ वर्ग किमि (२,९४६ वर्ग माइल) क्षेत्र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रअन्तर्गत पर्दछ। यो नेपालमा घोषित पहिलो र क्षेत्रफलका आधारमा सबैभन्दा ठूलो संरक्षित क्षेत्र हो। पदयात्राका दृष्टिले यो भूभाग अत्यन्त लोकप्रिय मानिन्छ, जसमा अन्नपूर्ण सर्किट, अन्नपूर्ण आधार शिविर पुग्ने मार्ग, तथा जोमसोम–मुक्तिनाथ खण्ड प्रमुख मानिन्छन्।

पदयात्राको थालनी बिन्दुका रूपमा प्रायः पोखरा उपत्यका लिइन्छ। छोटो अवधि चाहनेका लागि घोरेपानी र घान्द्रुकतर्फका १–४ दिनका मार्गहरू पनि प्रयुक्त छन्। माथिल्लो मुस्ताङ विशेष प्रतिबन्धको क्षेत्र भएकाले त्यहाँ आवागमन नियमबद्ध छ। पछिल्ला वर्षमा सडक विस्तारका कारण मुस्ताङमा पहाडी साइकलिङ पनि प्रचलित भएको उल्लेख पाइन्छ। समग्र रूपमा, नेपाल भित्रका करिब दुई-तिहाइ ट्रेककरहरू यसै क्षेत्रमा समेटिने बताइन्छ।

पर्वतारोहण इतिहास

अन्नपूर्ण समूहभित्रको सबैभन्दा अग्लो बिन्दु अन्नपूर्ण प्रथम ८,००० मि. वर्गका शिखरहरूमध्ये सर्वप्रथम आरोहित भएको थियो। सन् १९५० मा धौलागिरि र अन्नपूर्णमध्ये एक रोजेर आरोहण गर्ने अनुमति पाएको फ्रान्सेली दल ५ अप्रिल १९५० मा नेपाल पुगे। टोलीमा मौरिस हर्जोगको नेतृत्व थियो, सहयात्रीहरूमा लुइस लचेनल, ग्यास्टन रिवुफत, लायोनल टेरी र अन्य सदस्य समावेश थिए; चिकित्सक जाकेस औडत र फोटोग्राफर मार्सल आइचक पनि सहभागी थिए। शेर्पा दलका सरदार आङ्गथार्के मातहत आठ जना सहयोगी संलग्न थिए।

पहिलो प्रयास उत्तर–पश्चिम धाराबाट भए पनि अन्ततः उत्तरी मोहोडा रोजियो। क्याम्प क्रमिक रूपमा अघि सारेर कठिन हिउँ र हावाहुरीबीच आरोहण भयो। अक्सिजन बिना नै ३ जुन १९५० मा मौरिस हर्जोग र लुइस लचेनल शिखरमा उक्लिए। यस सफलतापछि शीतदंशलगायत जटिलता देखिए पनि, अन्नपूर्ण प्रथमको प्रथम आरोहण इतिहासमा दरियो।

जोखिम, दुर्घटना र मृत्यु-दर

अन्नपूर्ण क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा आरोहणका हिसाबले जोखिमपूर्ण मानिन्छ। मार्च २०१२ सम्मका अभिलेखअनुसार, अन्नपूर्ण प्रथममा १९१ पटक शिखरारोहण भएको र ६१ जनाको मृत्यु दर्ता भएको छ; सोही आधारमा मृत्यु-दर करिब ३२% देखिन्छ, जुन आठ-हजारीहरूमध्ये सबैभन्दा उच्च बताइन्छ। केही नवीन अभिलेखहरूमा १९९० पछिबाट कञ्चनजङ्घातर्फ मृत्यु सङ्ख्या बढी देखिएको उल्लेख पनि भेटिन्छ।

सन् २०१४ को अक्टोबरमा यस क्षेत्रमा आएको हिमआँधी र हिमपहिरोका कारण ३९ जनाको मृत्यु भयो। उक्त घटना नेपालकै पदयात्रा इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो विपत्ति ठहरिएको बताइन्छ। पछि प्रकाशित तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ सम्म अन्नपूर्ण प्रथम शिखरमा ३६५ पटक सफल आरोहण दर्ता गरिएको छ।

नामोत्पत्ति

“अन्नपूर्ण” संस्कृत मूलको नाम हो, जसको भावार्थ “अन्नको परिपूर्ण स्थिति” जनाउँछ। यही नाम समूहका शिखरहरू र वरपरका भौगोलिक इकाईहरूमा पनि प्रचलित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अन्नपूर्ण_हिमशृङ्खला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला [Annapurna Massif]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अन्नपूर्ण_हिमशृङ्खला

“अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला [Annapurna Massif].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अन्नपूर्ण_हिमशृङ्खला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला [Annapurna Massif].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/अन्नपूर्ण_हिमशृङ्खला.

@misc{nepaliencyclopedia_536,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला [Annapurna Massif]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला [Annapurna Massif]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -