महाशिवरात्रि

महाशिवरात्रि हिन्दू समुदायद्वारा भगवान् शिवप्रति समर्पित पर्वका रूपमा मनाइने व्रत–उत्सव हो। विभिन्न पुराणहरूमा यसलाई कालरात्रि, मोहरात्रि, सुखरात्रि र शिवरात्रि नामक चार विशिष्ट रात्रीमध्ये एक पवित्र अवसरका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। प्रचलनअनुसार यस दिन शिवको उत्पत्तिसँग सम्बन्ध जोडिन्छ र शिव–पार्वतीको विवाहस्मृतिसँग पनि सम्बद्ध मानिन्छ। भक्तजनले यो पर्वलाई व्रताधिका उत्कृष्ट दिन ठान्छन्।

उत्पत्ति र धार्मिक परिभाषा

परम्परागत कथनअनुसार सृष्टिको प्रारम्भिक चरणमा मध्यराततिर ब्रह्माबाट रुद्रस्वरूपको अवतरण भएको रात स्मरणार्थ यो पर्व स्थापित भएको बताइन्छ। कतिपय परम्परामा यस दिनलाई परमात्माको अवतरण–स्मृति र अज्ञान रूपी अन्धकार हटाइने आध्यात्मिक रातका रूपमा प्रतिपादित छ। “रात्रि” शब्दलाई नैतिक पतनतर्फ धकेल्ने अन्धकारको प्रतीक र “शिव”लाई कल्याणको पर्याय मानेर, ज्ञानद्वारा प्रकाशतर्फ उन्मुख गराउने सन्देश यस पर्वसँग जोडिन्छ।

तिथि र ज्योतिषीय सन्दर्भ

यो पर्व फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशी तिथिमा मनाइन्छ। दार्शनिक–ज्योतिषीय व्याख्यामा चतुर्दशीका दिन क्षीण अवस्थाका चन्द्रमालाई शिवमस्तकस्थित चिन्हसँग सम्बद्ध गरी, मनोबलको क्षीणता निवारणका निम्ति शिवपूजालाई उपयोगी मान्ने धारणा पाइन्छ। परम्परामा उत्तरायण अवधिमा सूर्य उत्तरतर्फ उक्लने समयलाई शुभ संकेत ठान्दै, ऋतु–सङ्क्रमणसँगै यस तिथिको फल विशेष मानिएको छ। यद्यपि, प्रत्येक महिनाको चतुर्दशीमा सामान्य शिवरात्रि पर्ने भए पनि फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीलाई नै “महाशिवरात्रि” भनिन्छ।

व्रत र पूजा–विधान

यस दिन व्रतालुहरू बिहानै स्नान गरी शुद्ध भई उपवास बस्छन्। रातभर जागरण, चार प्रहरको पूजा, “ॐ नमः शिवाय” मन्त्रजप, र शिवलिङ्गमा दूध, बेलपत्र र धतुरा अर्पण गर्नु प्रमुख अङ्ग मानिन्छ। नजिकमा शिवालय नभए शुद्ध माटोबाट लिङ्गरूप निर्माण गरी पूजन गर्ने विधान पनि स्वीकृत छ। पूजा क्रममा इशान–मूर्ति स्नान, शिवमहिमा कीर्तन, तथा शिवपुराणको पाठ–श्रवण गर्ने चलन सुदृढ छ।

व्रतको समापन प्रायः भोलिपल्ट बिहान जौ, तिल, खीर र बेलपत्रको हवन–सम्पादनपछि गरिन्छ। यिनै विधिहरूलाई व्रत–अनुष्ठानको मूल कडी मानिन्छ र नियमितता, संयम र मनन–ध्यानलाई विशेष जोड दिइन्छ।

धार्मिक आख्यान र मान्यता

कथ्य–परम्परामा ब्रह्माद्वारा रुद्रस्वरूप सृष्टि, तथा शिव–पार्वती विवाह–स्मृति यसै रातसँग सम्बन्धित छ। प्रलयकालको प्रसङ्गमा शिवको ताण्डव र तेस्रो नेत्रको ज्वालाबाट ब्रह्माण्ड विनाश हुने भविष्यकथन पनि उल्लेखित पाइन्छ। ईशान संहितासहितका ग्रन्थहरूमा शिवरात्रि व्रतले पापक्षय गरी भोग र मोक्ष दुवैको साधन प्रदान गर्ने भनिन्छ। यमलोकगमन टारिनेजस्ता फलश्रुति पनि जनविश्वासमा प्रचलित छन्।

जनश्रुतिमा यो पर्व व्रत–उत्सवमध्ये अत्यन्त उच्च दर्जामा राखिन्छ र “पर्वको राजा” भनेर सम्बोधन गरिने चलन पनि छ। समता–धर्मी दृष्टिले ब्राह्मणदेखि शूद्र, स्त्री–पुरुष, किशोरदेखि वृद्ध सबैका लागि व्रत योग्य ठानिन्छ।

क्षेत्रीय उत्सव र मेला

नेपालका प्रमुख शिवालयहरूमा यस अवसरमा ठूलो भीड लाग्छ। काठमाडौँस्थित पशुपतिनाथ मन्दिरमा देश–विदेशबाट साधु, जोगी, योगी र भक्तजन आउने प्रचलन प्रबल छ। पूर्वतिर झापाको अर्जुनधारा, सुनसरीको रामधुनी र पिण्डेश्वर, मध्य–पूर्व क्षेत्रको खोटाङस्थित हलेसी महादेव, मोरङको किराँतेश्वर र पश्चिमतिर गुल्मीको गलेश्वरमा पनि विशेष मेलापर्व आयोजना हुने गरिन्छ।

सांस्कृतिक र आध्यात्मिक आयाम

महाशिवरात्रिले तप, संयम र परोपकारप्रति प्रेरित गर्ने सन्देश बोकेको मानिन्छ। जागरण र जप–ध्यानबाट चित्तशुद्धि, आक्रामक प्रवृत्तिको रूपान्तरण र करुणाभाव विकास हुने विश्वास जनमानसमा रहेको छ। सरल उपायद्वारा शिवआराधना गर्दा बाधा–कष्ट न्यूनीकरण हुने परम्परागत मत प्रचलित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महाशिवरात्रि।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महाशिवरात्रि. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF

@misc{ne_299,
  title = {महाशिवरात्रि},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}