योगमाया न्यौपाने नेपालका सामाजिक–धार्मिक इतिहासमा विद्रोही स्वरका रूपमा स्मरण गरिन्छन्। पूर्वी भोजपुर जिल्लामा जन्मेकी उनी कवितामार्फत पितृसत्ता, जात–वर्गीय विभेद र प्रशासनिक अन्यायको आलोचना गर्थिन्। उनको कव्य–उपदेशले भक्तसमूह विस्तार गर्यो, तर राज्यको कडाइ, निगरानी र दमन पनि भोग्नुपर्यो। अन्ततः उनले वि.सं. १९९८ असार २२ मा अरुण नदीमा अनुयायीहरूसहित जलसमाधि लिएर स्वतन्त्र न्याय–आकाङ्क्षाको चरम प्रतिवद्धता प्रदर्शन गरिन्।
प्रारम्भिक जीवन र वैवाहिक परिवेश
उनको जन्म वि.सं. १९२४ मा मझुवाबेसीको नेपालेडाँडामा ब्राह्मण परिवारमा भएको बताइन्छ। बुबा श्रीलाल उपाध्याय न्यौपाने र आमा चन्द्रकला न्यौपानेका सन्तानमध्ये उनी एक मात्र छोरी थिइन्। सानै उमेरमा भएको विवाहपछि घरेलु हिंसा र अस्वीकारको अनुभव भएको उल्लेख पाइन्छ। उनका श्रीमान्बारे स्रोतहरूमा दुई धारणा छन्—एक अनुसार बालावस्थामै पति दिवंगत भई उनी विधवा भइन्, अर्का अनुसार उनी घर छोडेपछि पति दोहोरो विवाहतर्फ गए र उनी विधवा थिइनन्।
आसाम प्रवास, पुनर्विवाह र सन्यास
किशोरवस्थामै उनले समाजको रूढिबाट अलगिएर आसाम पुगेकी र त्यहाँ नजिकैका ब्राह्मण युवकसँग पुनर्विवाह गरेको विवरण पाइन्छ। करिब एक दशकपछि यो सम्बन्ध अन्त्य भएको भनिन्छ; कतिपय स्रोतमा पति मृत्यु भएको, कतिपयमा पारस्परिक छुट्टिएको उल्लेख छ। एक वा दुई छोरीबारे पनि मतभेद छ, तर नैनकला न्यौपाने उनको छोरी भएको अभिलेखमा भेटिएको बताइन्छ। साँसारिक बन्धन त्यागेको निर्णयपछि उनले नैनकलालाई घरपरिवारको जिम्मामा राखी तपस्वी जीवन सुरू गरिन्।
तपोभूमि मझुवाबेसी: साधना, काव्य र स्थानीय प्रतिक्रिया
मझुवाबेसी फर्किएपछि उनले उग्र साधनाका विधि—गर्मीमा आगो नजिक बस्ने, जाडोमा चिसो गुफामा ध्यान गर्ने, दीर्घ उपवास—अपनाइन्। निरक्षर भए पनि उनका भजन–कविता सुन्न स्थानीय लोकप्रियता बढ्यो, जसलाई शिष्यहरूले कण्ठ गरे र लिपिबद्ध गरे। दयानन्द सरस्वतीको सुधारवादी धाराबाट प्रभावित भएको टिप्पणी पाइन्छ, र यात्राका क्रममा उनी स्वर्गद्वारीका महाप्रभुसँग पनि सम्पर्कमा पुगेको उल्लेख छ। उनका शिष्य भीमबहादुर बस्नेतले झुपडी निर्माण गरी कविताहरू सङ्कलन गरे, जुन पछि सिक्किमबाट प्रकाशित भएका थिए।
उनको प्रवचनले दलित, स्त्री र विपन्न वर्गमाथिको विभेदलाई चुनौती दियो। यसले गाउँ–बस्तीमा व्यापक प्रतिध्वनि पायो, तर बस्नेत वंशका स्थानीय सामन्त र केन्द्रीय प्रशासनसँग नजिक वृत्तबाट कडा विरोध उत्पन्न भयो। क्रमशः काव्य–सङ्ग्रह दार्जिलिङदेखि काठमाडौँसम्म पुग्दा राज्य सत्ता पनि सतर्क बन्यो।
राज्यसँग संवाद र सुधारका माग
उनले धर्मको नाममा चल्ने शासन सचिनुुपर्ने र घुसखोरी अन्त्य गर्नुपर्ने धारणा कवितामार्फत प्रसार गरिन्। वि.सं. १९८७ मा भक्त प्रेमनारायण भण्डारीलाई काठमाडौँ पठाइएकै प्रसङ्गमा जुद्धशमशेर जङ्गबहादुर राणाबाट आश्वासन आएको भनिन्छ। सुधार नआएपछि उनी वि.सं. १९९३ मा छोरीसहित काठमाडौँ पुगेकी र ‘सत्य–न्यायको पवित्र आदेश’ माग गरेकी थिइन्। त्यही यात्राको अन्त्यतिर उनले २४ बुँदे माग पेस गरिन्, जसले शासक वृत्त चिन्तित बन्दै उनलाई भोजपुर फर्काइयो।
त्यसअघि–पछि उनले सामाजिक सुधार उद्देश्यले पहिलो महिला समिति स्थापना गरेको भनाइ वि.सं. १९७५ सालसँग जोडिन्छ, र सो पहलले वि.सं. १९७७ मा सती प्रथामाथि रोक लाग्न योगदान दिएको श्रेय दिइन्छ।
सामूहिक आत्मत्यागका योजना र हस्तक्षेप
वि.सं. १९९२ तिर उनले ‘अन्याय अन्त्यको युग’ को उद्घोष गर्दै आत्मबलिदानको तयारी गरेको बताइन्छ। ‘अग्नि समाधि’ को रूपमा वि.सं. १९७५ कार्तिक २७ का लागि २४० भक्तसहित विशाल बलिदान योजना बनाइयो। राज्यले हस्तक्षेप गरेपछि ११ पुरुष अनुयायीलाई धनकुटा जिल्लाको कारागारमा पठाइयो र धेरै महिलालाई भोजपुरको राधाकृष्ण मन्दिरमा थुनियो। महिलाहरू करिब तीन महिनापछि र पुरुषहरू वि.सं. १९९७ चैतमा रिहा भए।
अरुण किनारको जलसमाधि
अनुयायीहरू मुक्त भएपछि उनले गोप्य रूपमा नयाँ निर्णय गरिन्। पवित्र हरिशयनी एकादशीको अघिल्लो रात (वि.सं. १९९८ असार २१) धार्मिक अनुष्ठान शुरू भई भोलिपल्ट बिहान करिब चार बजेतिर उनले अरुण नदीको किनार चट्टानबाट विधिपूर्वक जलसमाधि गरिन्। सोही दिन उनका ६५ भक्त नदीमा हामफाले र अर्को दिन थप दुईजना डुबेर, कुल मृतक सङ्ख्या ६८ पुगेको उल्लेख छ।
कृति, अध्ययन र सांस्कृतिक विरासत
उनका कव्य–उपदेशलाई ‘योगवाणी’ नामले चिनिन्छ, जसलाई छोरी नैनकलाले कण्ठ गरेकी थिइन् र पण्डित प्रेमनारायण भण्डारीले लिपिबद्ध गरेका थिए। उनको प्रकाशित कृतिको शीर्षकबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ—कतै ‘सर्वार्थ योगवाणी’ त कतै ‘स्वार्थ योगवाणी’ उल्लेख छ। राणा शासनको अन्त्य (वि.सं. २००७) नहुन्जेल उनका गतिविधि र जलसमाधिको खबरमा कडा निषेध थियो, र पञ्चायत कालमा पनि उल्लेख निरुत्साहित गरिएको बताइन्छ।
यद्यपि भोजपुर, खोटाङ र सङ्खुवासभा जिल्लामा उनका शिष्य परम्परा जीवित रह्यो; कतिपय महिला अनुयायी टुम्लिङटारको मनकामना मन्दिरमा बसोबास गर्थे। विदेशी आवागमन खुलेपछि अनुसन्धान बढ्यो र वि.सं. २०३६ तिर बारबरा निम्री अज़ीज र माइकल हटले योगमायामाथि कृतिहरू प्रकाशन गरे। उनका जीवन–कृतिलाई विश्वविद्यालयका समाजशास्त्र, मानवशास्त्र र महिलाशास्त्र अध्ययन्मा समेटिएको छ। स्थानीयहरू र आफन्तहरूले ‘योगमाया शक्तिपीठ तपोभूमि विकास संस्था’ गठन गरी नेपालेडाँडा–दिङ्गला क्षेत्रको संरक्षण अभियान चलाए।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०७३ मङ्सिर १ मा उनको नाममा डाँक टिकट जारी गर्यो। लेखिका नीलम कार्की निहारिकाले जीवन–आधारित उपन्यासमार्फत मदन पुरस्कार (वि.सं. २०७५) प्राप्त गरिन्, र नाटककार टङ्क चौलागाईले सोही उपन्यासमा आधारित नाटक वि.सं. २०७६ मा काठमाडौँमा मञ्चन गरे।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “योगमाया न्यौपाने” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q8054418
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “योगमाया न्यौपाने”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/योगमाया_न्यौपाने (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). योगमाया न्यौपाने [Yogmaya Neupane]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/योगमाया_न्यौपाने
“योगमाया न्यौपाने [Yogmaya Neupane].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/योगमाया_न्यौपाने. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “योगमाया न्यौपाने [Yogmaya Neupane].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/योगमाया_न्यौपाने.
@misc{nepaliencyclopedia_441,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {योगमाया न्यौपाने [Yogmaya Neupane]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - योगमाया न्यौपाने [Yogmaya Neupane] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/योगमाया_न्यौपाने · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
