गोकर्णेश्वर मन्दिर

गोकर्णेश्वर मन्दिर काठमाडौँको पूर्वतर्फ करिब ५ माइल टाढा, वाग्मती नदीको किनारमा अवस्थित एक प्रख्यात शैव मन्दिर हो। स्थलको वातावरण वाग्मतीसँग चन्द्रमती र सूर्यमती मिसिने त्रिवेणी, र वरिपरि फैलिएको गोकर्ण वनले विशेष बनाएको छ। यो तीर्थ काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन आराधना–केन्द्रमध्ये पर्छ र धार्मिक यात्रु तथा अन्य पर्यटक दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण गन्तव्य मानिन्छ।

सामान्य रूपरचना

मन्दिर ढुङ्गा, इँटा र काठ प्रयोग गरी बनेको त्रितलेय देउल हो। तल्ला दुई तहको छाना झिङ्गटीले आवृत छन् भने माथिल्लो तहमा तामाको पत्रमा सुनको मोलम्बा गरिएको छ। शिखरमाथि स्वर्णाभिषिक्त तामाको गजुर र माथिल्लो चार कुनेमा पूर्ण–कलश टाँगिएको देखिन्छ। दक्षिणपट्टि रानी ललित त्रिपुरासुन्दरीद्वारा स्थापित ठूलो घण्टी अवस्थित छ।

टुँडाल र तोरण

तीनै तहका छानालाई समातेका करिब ६० टुँडालमा देवी–देवता तथा शैव आख्यानसम्बन्धी दृश्यहरू कुन्दन गरिएको छ। यिनमा कामुक मूर्तिहरू नभएकोले कतिपयले पुरानो कालखण्डको काष्ठकलाको नमुना मान्ने गरेका छन्। बाहिरी पूर्वी मुख्य ढोकासहित भित्री खण्डका चारवटै प्रवेशद्वारमाथि सुनौलो तोरण छ, जसको मध्यभागमा उमामहेश्वर रूप देखिन्छ।

ढोका, झ्याल र गर्भगृह

चारैतर्फ गरी बाह्र ढोका छन्। ढोकाका दायाँ–बायाँ काष्ठभैरवका विभिन्न रूप, गजेन्द्रमोक्ष, वासुकी र इन्द्रका प्रतीकात्मक आकृतिहरू कुँदिएका छन्। पहिलो र दोस्रो तलामा मिलाएर राखिएका झ्यालहरू जम्मा २८ वटा छन्। पूर्वमुख्य प्रवेश पछिको खण्डमा चार स्वर्ण द्वार छन्। गर्भगृहमा जलहरीयुक्त अण्डाकार कालो प्रस्तर–लिङ्ग ‘गोकर्णेश्वर’ प्रतिष्ठित छ, जसलाई मृगशृङ्गको अंश प्रतिस्थापन भएको भन्ने परम्परा छ।

परिसरका अन्य सम्पदा

मन्दिरको ईशान कोणतिर मिश्रित शैलीको ‘गदाधर नारायण’ मन्दिर रहेको छ, जुन जङ्गबहादुर राणाकी आमा रक्षाकुमारीले वि.सं. १९११ मा बनाएको भनिन्छ। वरिपरि स्थापित करिब तीन दर्जन जति देवमूर्तिहरू मध्ये केही एक सहस्राब्दीभन्दा पुराना मानिएका छन्; चतुर्मुखी ब्रह्मा र चित्रगुप्तका मूर्तिहरू उल्लेखनीय मानिन्छन्। त्रिवेणी–धाम, विष्णुपादुका, पितामह–महातीर्थ, सप्तऋषि तीर्थ, पिङ्गला योगिनी र ‘उत्तरवाहिनी’ वाग्मतीजस्ता स्थल पनि यसै परिधिमा पर्छन्।

धार्मिक परम्परा र व्यवस्थापन

मन्दिरमा बिहान नित्य पूजा र साँझ आरती वैदिक तथा तान्त्रिक विधिअनुसार गरिन्छ। राजा जयस्थिति मल्लले आरम्भ गरेको गुठी प्रबन्ध परम्परागत रूपमा निरन्तर छ, र स्वामित्व गुठी संस्थानमा रहेको भनिन्छ। तिथिअनुसार कुशे औँसी, श्रावणका सोमबार, कृष्णाष्टमी, पौषे औँसी, शिवरात्रि र अक्षय तृतीयामा विशेष भीड लाग्ने गर्दछ।

पितृतर्पण र अन्तरधार्मिक महत्त्व

भाद्रकृष्ण औँसीका दिन यहाँ श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गर्नाले पितृहरूको उद्धार हुने विश्वास व्यापक छ। नेपाल महात्म्य र वराहपुराणमा त्रिवेणी–स्नान तथा दर्शनको पुण्यगाथा वर्णित छ, र गयाको श्राद्धसँग तुलनीय फल बताइन्छ। यस दिन हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदाय उपस्थित रहन्छन्। बौद्ध महायानी परम्परामा यो क्षेत्र महत्वपूर्ण तीर्थमध्ये मानिन्छ, र लिङ्गलाई बोधिसत्व ‘गगनगञ्ज’का रूपमा पनि आराधना गरिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोकर्णेश्वर मन्दिर”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकर्णेश्वर_मन्दिर (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). गोकर्णेश्वर मन्दिर [Gokarneshwar Mahadev Temple]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकर्णेश्वर_मन्दिर

“गोकर्णेश्वर मन्दिर [Gokarneshwar Mahadev Temple].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकर्णेश्वर_मन्दिर. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “गोकर्णेश्वर मन्दिर [Gokarneshwar Mahadev Temple].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गोकर्णेश्वर_मन्दिर.

@misc{nepaliencyclopedia_747,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {गोकर्णेश्वर मन्दिर [Gokarneshwar Mahadev Temple]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - गोकर्णेश्वर मन्दिर [Gokarneshwar Mahadev Temple]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -