काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला

काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला नेपालको बागमती प्रदेशमा पर्ने एक पहाडी जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र धुलिखेल हो। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार यसको क्षेत्रफल १,३९६ किमी² र जनसङ्ख्या २०७८ मा ३,६४,०३९ दर्ता भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वतर्फ पर्छ र पूर्व–पश्चिम आवागमनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण स्थानमा अवस्थित छ।

स्थान र सीमा

जिल्ला केन्द्र काठमाडौँको पूर्वमा पर्दछ; साँगाबाट जिल्ला प्रवेश हुने दूरी करिब २१ किलोमिटर र धुलिखेल करिब ३१ किलोमिटर टाढा पर्छ। यसका पूर्वतर्फ रामेछाप जिल्ला र दोलखा जिल्ला, पश्चिमतर्फ काठमाडौँ, ललितपुर जिल्ला र भक्तपुर जिल्ला, उत्तरतर्फ सिन्धुपाल्चोक जिल्ला तथा दक्षिणतर्फ सिन्धुली जिल्ला र मकवानपुर जिल्ला सिमाना लाग्छन्। प्राकृतिक रूपमा पूर्वमा सुनकोशी र उत्तरतर्फ इन्द्रावती तथा सुनकोशीले घेरिएको भाग उल्लेखित छ, पश्चिमपट्टि नागरकोट डाँडा र साँगा भञ्ज्याङ अवस्थित छन्।

नाम र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

जिल्लाको नाम दुई ऐतिहासिक मौजाबाट बनेको मानिन्छ—“काभ्रे” र “पलाञ्चोक”। पलाञ्चोक नाम साठीघर भगवती क्षेत्रमा रहेको पलाञ्चोक भगवती मन्दिरसहितको डाँडाबाट आएको भनिन्छ, भने काभ्रे नाम काभ्रे नित्यचण्डेश्वरीसँग सम्बद्ध परम्पराबाट प्रसিদ্ধ छ। एकिकृत प्रशासनिक पुनर्संरचनाभन्दा अघि यो क्षेत्र पूर्व १ नम्बर क्षेत्रमा पर्दथ्यो र त्यतिबेला चौताराबाट प्रशासनिक कामकाज हुने उल्लेख पाइन्छ। पुनर्संरचनाको समयबारे स्रोतहरूमा २०१८ र २०१९ सालको फरक–फरक वर्ष उद्धृत भएकाले मतभेद देखिन्छ।

भू–आकृति र उचाइ

काभ्रेपलाञ्चोक प्रामुख्यतः पहाडी भू–धरातलले बनेको छ र भूरूपरेखाको विविधता प्रचुर छ। समुद्र सतहदेखि न्यूनतम करिब ३१८ मिटर (कोखाजोर खोला) देखि अधिकतम करिब ३,०१८ मिटर (वेथान्चोक नारायण डाँडा) सम्म उचाइ दायरा फैलिएको उल्लेख छ। दक्षिणतर्फ कोखाजोर र खानी खोलाले प्राकृतिक सीमारेखा बनाएका छन्, जसले जलाधार र बस्तीको फैलावटमा प्रभाव पारेको छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १३ स्थानीय तह कार्यरत छन्, जसमा ६ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकाः धुलिखेल, बनेपा, पनौती, पाँचखाल, नमोबुद्ध र मण्डनदेउपुर। गाउँपालिकाः रोशी, महाभारत, भुम्लु, बेथानचोक, तेमाल, चौंरीदेउराली र खानीखोला। यी तहहरू पुराना गाविसहरूको समायोजनबाट बनेका हुन् र स्थानीय सेवा–सुविधा, योजना तथा प्रशासनिक समन्वयका प्रमुख एकाइका रूपमा क्रियाशील छन्।

आबादी

नेपालको २०७८ सालको राष्ट्रव्यापी जनगणनाअनुसार जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ३,६४,०३९ दर्ता गरिएको छ। जनघनत्व र बस्तीको वितरण नगर तथा गाउँपालिकाहरूमा फरक–फरक देखिन्छ, जसको विस्तृत विवरण स्थानीय तहका अभिलेखहरूमा समेटिएको छ।

व्यापारिक केन्द्र र बस्ती

जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक तथा आवागमन केन्द्रहरूमा बनेपा, धुलिखेल, पनौती, दोलालघाट, भकुण्डे बेँसी, तेमाल, पाँचखाल, ढाँडखोला (सिपाघाट), लामीडाँडा, कुन्ताबेँसी, दाप्चा, मङ्गलटार, खोपासी, कत्तिके देउराली र नागरकोटको आसपासका क्षेत्र समावेश छन्। यी केन्द्रहरूले कृषि उपज, दैनिक उपभोग्य सामग्री र सेवाको आदान–प्रदानमा मुख्य भूमिका निर्वाह गर्छन्।

क्षेत्रफलसम्बन्धी दाबी

जिल्लाको क्षेत्रफल १,३९६ किमी² भएको उल्लेख प्रमुख रूपमा भेटिन्छ। तर सोही स्रोतका अर्को अंशमा १,४०४ किमी² पनि दिइएको हुँदा क्षेत्रफलसम्बन्धी तथ्याङ्कमा स्रोतहरूमा मतभेद रहेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काभ्रेपलाञ्चोक_जिल्ला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला [Kavrepalanchok District]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काभ्रेपलाञ्चोक_जिल्ला

“काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला [Kavrepalanchok District].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काभ्रेपलाञ्चोक_जिल्ला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला [Kavrepalanchok District].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काभ्रेपलाञ्चोक_जिल्ला.

@misc{nepaliencyclopedia_54,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला [Kavrepalanchok District]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला [Kavrepalanchok District]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -