बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज

बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज बाँकेको नेपालगन्ज शहरको घरबारी टोल २ मा रहेको प्रसिद्ध देवालय हो, जसलाई शक्तिपीठको रूपमा मान्यता दिइन्छ। स्थानीय परम्पराअनुसार यहाँ सतीदेवीको जीव्रो खसेको स्थल भएकाले मन्दिरको धार्मिक प्रतिष्ठा उच्च छ। बागेश्वरी नामको रूपान्तर प्राचीन उच्चारणबाट क्रमशः विकसित भएको जनश्रुति पाइन्छ। नजिकै रहेको ठूलो पोखरी र विशाल मन्दिर परिसरका कारण यस स्थानलाई तीर्थ तथा मेलास्थलको रूपमा चिन्छन्।

अवस्थान र नामोत्पत्ति

मन्दिर बाँके जिल्लाको नेपालको तराई–मधेस किनारमा पर्ने नेपालगन्जको घरबारी टोल २ मा पर्छ। यहाँको नाम पहिले बाक्यश्वरी वा बाग्यश्वरीजस्तो उच्चारण हुँदै अहिलेको बागेश्वरीमा स्थिर भएको भनाइ छ। ५१ शक्तिस्थानमध्ये एकका रूपमा यस स्थानको परिचय स्थानीय र बाह्य श्रद्धालु बीच प्रचलित छ। बागेश्वरी क्षेत्र ठूलो पोखरी नजिकै अवस्थित भएकाले धार्मिक क्रियाकलाप र भीडभाड सहज हुने मानिन्छ।

उत्पत्ति–कथा र शक्तिपीठ मान्यता

लोककथाअनुसार पशुपतिनाथ तर्फ जाँदै गरेका बाबा र चेला यस क्षेत्रमा बसेका थिए। उनीहरूले सपनामा देवीको थान यहीँ रहेको सङ्केत पाएपछि खोजी गर्दा एक खाल्डो भेटियो, जसलाई देवीको आसन ठहर गरियो। सोही खाल्डोलाई आधार मानेर मन्दिर स्थापना गरिएको र आज पनि त्यही स्थानमा खुला दर्शन गराइने परम्परा रहेको बताइन्छ। सतीको जीव्रो पतनस्थल भएको विश्वासले यस स्थानको शक्तिसम्बन्धी प्रतिष्ठा बलियो भएको मानिन्छ।

पूजा–पद्धति र पुजारी परम्परा

यस स्थलमा पूजा–आराधनाको प्रारम्भ किन्नर समुदायले गरेको भन्ने परम्परागत भनाइ प्रचलित छ। मन्दिरको आरम्भिक व्यवस्थापनमा संलग्न बाबाका साथ आएका चेलाको वंशबाट नै मुख्य पूजारी तय हुँदै आएको जनश्रुति छ। हाल २४औँ पुस्ताका चन्द योगी रहेका बताइन्छ, र निरन्तर वंशपरम्पराले मन्दिर सेवा सञ्चालन भइरहेको मानिन्छ। संस्थापक बाबाको समाधि मन्दिर परिसरको पीपल बोटनजिक छ भन्ने स्थानीय कथन छ।

वास्तुकला र परिसर

आजको मन्दिर ठूलो आकर्षक प्यागोडा शैलीमा बन्ने गरेको छ, जसको छाना तामाले छापिएको बताइन्छ। मुख्य मन्दिर वरिपरि श्रद्धालुका लागि मण्डपहरू छन्, र परिसरमा विभिन्न देवप्रतिमाहरू स्थापित छन्। यहाँ शनि, गणेश, नाग, राम–सीता, हनुमान र राधाकृष्णका मन्दिर वा प्रतिमाहरू रहेको उल्लेख छ, जसले परिसरलाई बहुदेव आराधनाको केन्द्र बनाएको छ।

सिद्ध पोखरी र महादेवको मन्दिर

मन्दिर छेउमै रहेको सिद्ध पोखरी परिसरसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। पोखरीको बीच भागमा महादेवको मन्दिर रहेको छ, जसलाई जुँघा भएको महादेवका रूपमा विशेष मानिन्छ। यो स्वरूपको महादेवको एक मात्रै मन्दिर यही पोखरीमा रहेको भनाइ छ, र तीर्थालुहरू यसलाई दर्शन–पूजाका विशिष्ट स्थलका रूपमा ग्रहण गर्छन्।

उत्सव र मेलापर्व

दशैंका दिनमा यहाँ ठूलो जमघट हुने हुँदा सप्तमी, अष्टमी र नवमी विशेष महत्त्वका मानिन्छन्। सप्तमीका दिन फूलपाती भित्र्याउने काम सुरक्षाकर्मी, विशेषगरी सेना र प्रहरीद्वारा गरिने प्रचलन रहेको बताइन्छ। अष्टमीमा बली चढाउने चलन छ, र दशमीसम्म भक्तजनको भीड निरन्तर देखिन्छ। त्यसैगरी तिज, महाशिवरात्रि, जनैपूर्णिमा र तिहार जस्ता पर्वहरूमा पनि उल्लेख्य संख्यामा भक्तजन आउने गर्छन्।

ऐतिहासिक प्रसङ्ग र पुनर्निर्माण

बागेश्वरी क्षेत्र नजिकका बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नयाँ मुलुकका रूपमा नेपालको भाग बनेपछि मात्र यो मन्दिर व्यापक रूपमा चिनिएको भन्ने धारणा पाइन्छ। मन्दिरले २०२५ र २०३३ पछि पटक–पटक पूर्ण पुनर्निर्माण भोगेको र त्यसपछि भव्य स्वरूपमा विकसित भएको उल्लिखित छ। ती पुनर्निर्माणहरूका कारण आजको संरचना विस्तार र सौन्दर्यका दृष्टिले आकर्षक मानिन्छ।

विश्वास र धार्मिक व्यवहार

माता बागेश्वरीसमक्ष भकला राखी विधिपूर्वक पूजा गरे कामना पूरा हुन्छ भन्ने स्थानीय श्रद्धा बलियो छ। खाल्डो भएको मूल थानमा हुने खुला दर्शन, शक्तिपीठको मान्यता, र पर्व–मेलामा हुने सामूहिक आराधनाले यो स्थललाई क्षेत्रीय धार्मिक–सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा उभ्याएको देखिन्छ। यहाँको परम्परागत अनुष्ठान र पुजारी वंश परम्पराले मन्दिरको निरन्तरता कायम राखेको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागेश्वरी_मन्दिर,_नेपालगन्ज (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागेश्वरी_मन्दिर,_नेपालगन्ज

“बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज.” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागेश्वरी_मन्दिर,_नेपालगन्ज. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज.” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/बागेश्वरी_मन्दिर,_नेपालगन्ज.

@misc{nepaliencyclopedia_774,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%2C_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगन्ज
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%2C_%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -