काठमाडौँको इतिहास काठमाडौँ उपत्यकाको विकासक्रमसँग अविच्छेदित मानिन्छ। उपत्यकाभरि फैलिएको काठमाडौँ प्राचीन बस्तीसम्म पुग्ने पुरातात्विक संकेत राख्छ, र पछि लिच्छवी, मल्ल र गोरखा राज्य विस्तारसँगै यसको स्वरूप बदलिँदै गयो। सहर धार्मिक केन्द्र, व्यापारिक आइसके र राजनीतिक शक्तिसँग सम्बन्धित निर्णायक घटनाहरूको रंगमञ्च रह्यो।
उत्पत्ति र प्रारम्भिक पुरातत्व
उपत्यकामा भएका अन्वेषणले यहाँका सबै तीन ऐतिहासिक सहर समूह प्राचीन रहेको जनाउँछन्, जसका संकेत १६७ ईपूर्वदेखि १ ईसम्मको अवधिसम्म पुगेका छन्। दक्षिणी भागमा रहेको हडिगाउँ र लुभुका उत्खननबाट इँटाका संरचना र ढुङ्गा युगका उपकरण भेटिनु प्रारम्भिक बसोबासको प्रमाण हो। पूर्वी काठमाडौँको मालिगाउँमा १९९२ मा फिक्का बलौटे ढुङ्गामा कुँदिएको करिब १७१ x ४९ सेमीको ठाडो पुरुष आकृतिसहितको मूर्ति फेला पर्यो, जसको पेडेस्टलमा जया वर्मन सम्बन्धी शिलालेख पढिन्छ र संवत् १०७ (सम्भवतः १८५ ई.) को मितिसँग जोडिन्छ। यसलिम्ति उपत्यकामा शाही शासनको प्राचीनता पछाडि धकेलिएको ठानिन्छ।
उपत्यकाको जल–उत्पत्ति र मञ्जुश्रीको आख्यान
उपत्यकामा कुनै समय ताल रहेको भौगोलिक संकेत पाइन्छ। परम्परानुसार मञ्जुश्री बोधिसत्वले दक्षिणतिरको आउटलेट काटेर पानी निकास गरेपछि उपत्यका उर्वर भई बसोबास योग्य भयो। यसै सन्दर्भमा अहिलेको स्वयम्भू क्षेत्रमा पूजा गरिएको र मञ्जुपाटन नामको बस्ती बसालिएको भनाइ प्रचलित छ, जसको शासकका तौरमा धर्मकर्मलाई तोकिएको उल्लेख पाइन्छ।
किराँत र लिच्छवी काल
परम्परामा किराँत शासकहरूको क्रमपछि लिच्छवी उदय भएको बताइन्छ। लिच्छवी युग (४००–७५०) मा संस्कृत शिलालेखहरू नजिकका गुप्त लिपिसँग सम्बन्धित देखिन्छन्, र भारततर्फ राजनीतिक भाग्य हराइसकेका लिच्छवीहरू उपत्यकामा सत्तामा पुगेको कथन उल्लेखित छ। मनदेव प्रथमलाई ४६४ देखि शासन थालेको र सबैभन्दा प्रमुख शासकको रूपमा चिनिन्छ; चाङ्गुनारायण, बूढानीलकण्ठका विष्णु, पशुपतिनाथ मन्दिरको सुनौलो छाना, हनुमानढोका र वसन्तपुर टावर, पाटनको उकु बहाल तथा पनौतीको इन्द्रेश्वर महादेव जस्ता कृतिहरूको श्रेय उनलाई दिइन्छ।
यम्बु–याङ्गल र कान्तिपुर
यस चरणमा उत्तरको ‘यम्बु/ठह्ने’ र दक्षिणको ‘याङ्गल/क्वोने’ नामक दुुई बस्ती अवस्थित थिए। गुणकामदेवले यी बस्तीबीचको विष्णुमती किनारमा ‘कान्तिपुर’ बसालेको उल्लेख छ, जसको योजना स्वयम्भू पुराणमा वर्णित ‘चन्द्रहरास’ (मञ्जुश्रीको तरवार) को आकारमा व्याख्यायित गरिन्छ। सहरको परिधि आठ मातृदेवी ‘अजिमा’का मन्दिरहरूले निर्धारण गरिएको र केन्द्रमा व्यापारी देवता भीमसेनलाई समर्पित मन्दिर राखी गोलाकार बजार विकास गरिएको भनाइ पाइन्छ। यिनै दुुई बस्तीबीच सामाजिक सुमधुरता सुदृढ गर्न राजाले इन्द्रजात्रासँग सम्बन्धित नाच–प्रदर्शन आरम्भ गरेको जनश्रुति छ।
विदेशी सम्पर्क र नरेन्द्रदेव
प्रख्यात चिनियाँ भिक्षु ह्सुआन–त्साङको विवरणमा उपत्यकाको राजधानी र तत्कालीन शासकसम्बन्धी उल्लेख देखिए पनि उनको प्रत्यक्ष आगमनबारे निश्चितता छैन। ताङ अभिलेखहरूमा नरेन्द्रदेव र तिब्बतबीचको सहकार्य, उपत्यकालाई केन्द्र मानेर भएको सैन्य हस्तक्षेप, तथा राजधानीमा ठूला बहुमंजिला निर्माणसम्बन्धी वृत्तान्त भेटिन्छन्। नरेन्द्रदेवपछिका लिच्छवी शासकहरूका शिलालेख ७०१, ७१३–७३३ आदि मितिसम्म पुगेका छन्।
साङ्क्रमिक चरण (७५०–१२००)
७५०–१२०० बीचको समय उपत्यकामा सत्तासम्बन्धी परिवर्तनहरूको युग मानिएको छ, यद्यपि ठोस दाफ्तरगत अभिलेख न्यून छन्। परम्पराअनुसार यसै चरणको अन्त्यतिर गुणकामदेवद्वारा कान्तिपुर सुदृढ भई ‘अजिमा’को परिक्रामाले परिधि तय गरिएको, बहुमंजिला घर, काठका मन्दिर, साँघुरा गल्लीबीचको काष्ठमण्डप र थानहिटीजस्ता पानीका ढुंगेधाराहरू नगरको संरचना बनेका थिए।
मल्ल काल: कला, नगरयोजना र राजनीतिक उथलपुथल
मल्ल वंश (१२००–१७६८) मा काठमाडौँले सांस्कृतिक उन्नति अनुभव गर्यो। प्यागोडा शैली, नक्काशीदार झ्याल, आँगन र खुला तीर्थस्थलहरूले सहरको रूप निर्धारण गरे। १४औँ शताब्दीतिर बाह्य आक्रमणहरूले क्षति पुर्याएपछि पुनर्निर्माण भयो। १४८४ मा उपत्यका काठमाडौँ, भक्तपुर र पाटन गरी तीन राज्यमा विभाजित भयो। भक्तपुरका जितमित्र मल्ल र उनका उत्तराधिकारी भूपतिन्द्र मल्लले दरबार क्षेत्र, मन्दिर, चोक, बगैँचा र सजावटी काठकाम विस्तार गरी संरचनात्मक सम्पदा बलियो पारे। १७६० को दशकमा क्यापुचिन मिशनरी फादर ज्युसेपका अनुसार ‘क्याटमाण्डु’ मा करिब १८,००० घर थिए भन्ने वर्णन भेटिन्छ।
गोरखा अधिराज्य र उपत्यकाको एकीकरण (१७६८–१७६९)
१६ औँ शताब्दीदेखि गोरखा राज्य सुदृढ हुँदै गयो। राम शाहपछिका विस्तारपछि पृथ्वीनारायण शाह १७४३ मा राजगद्दीमा आरूढ भई उपत्यका जित्ने अभियानमा उत्रिए। कीर्तिपुरमा प्रारम्भिक पराजयपछि १७६८ मा काठमाडौँ अधिग्रहण गरियो र १७६९ सम्म पाटन र भदगाउँ पनि भित्र्याइए। यसरी काठमाडौँ एकीकृत नेपालको केन्द्रीय शक्ति–केन्द्र बन्यो।
परवर्ती असर र बाह्य शक्तिसँगको टकराव
१७६७ मा उपत्यकाका परम्परागत शासकहरूको आह्वानमा कप्तान किन्लोच नेतृत्वको ब्रिटिस अभियान असफल रह्यो, तर यस घटनाले आधुनिक हतियारप्रतिको सजगता बढायो। गोरखा शक्तिको प्रसारसँगै उत्तरतर्फ तिब्बतसँगको विवाद १७९२ मा चीनको हस्तक्षेपसम्म पुग्यो, जसपछि तिब्बतमा व्यापारिक विशेषाधिकार हटनु र निश्चित अवधिमा श्रद्धा प्रेषण गर्ने सर्त मान्नुपर्यो। यसबीच बहादुर शाहले बेलायती गभर्नर–जनरलसँग सहायताका लागि पहल गरेका थिए, यद्यपि निर्णायक सम्झौता चीनतर्फ नै टुंगियो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “काठमाडौँको इतिहास” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q5865102
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
शैली छान्नुहोस्, त्यसपछि प्रतिलिपि गर्नुहोस् वा सन्दर्भ-व्यवस्थापक (Zotero, Mendeley, EndNote) का लागि फाइल डाउनलोड गर्नुहोस्। आजको मिति स्वतः राखिएको छ।
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काठमाडौँको इतिहास”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काठमाडौँको_इतिहास (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). काठमाडौँको इतिहास [History of Kathmandu]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काठमाडौँको_इतिहास
“काठमाडौँको इतिहास [History of Kathmandu].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काठमाडौँको_इतिहास. Accessed 12 November 2026.
Nepali Encyclopedia Editors. “काठमाडौँको इतिहास [History of Kathmandu].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काठमाडौँको_इतिहास.
@misc{nepaliencyclopedia_621,
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
title = {काठमाडौँको इतिहास [History of Kathmandu]},
howpublished = {Nepali Encyclopedia},
year = {2026},
url = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8},
urldate = {2026-11-12},
note = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}TY - ELEC AU - Nepali Encyclopedia Editors TI - काठमाडौँको इतिहास [History of Kathmandu] T2 - Nepali Encyclopedia PY - 2026 DA - 2026/11/12 UR - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8 Y2 - 2026/11/12 LA - ne ER -
स्थायी लिङ्क: https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/काठमाडौँको_इतिहास · अद्यावधिक १२ नोभेम्बर २०२६ · समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा
